|
Marceli Handelsman
Pseudonim Maciej Romański, Maciej Targowski i in. Wybitny mediewista i historyk dziejów nowożytnych. Urodził się w 1882 w Warszawie, w spolszczonej rodzinie żydowskiej o silnych tradycjach patriotycznych, jego stryj walczył jako naczelnik powstania w Gostyniu w czasie powstania styczniowego. Ukończył studia prawnicze na cesarskim Uniwersytecie Warszawskim w 1904 z tytułem kandydata praw. Następnie studiował historię na uniwersytecie w Berlinie pod kierunkiem profesorów K. Breysiga, J. Kohlera i M. Tangla. Został jednak wydalony z Berlina w 1906 za swoją działalność socjalistyczną. Kontynuował jednak studia w Ecole de Chartres i College de France w Paryżu i na uniwersytecie w Zurychu, gdzie obronił doktorat w 1908. Następnie przebywał w Rappersvillu, Wiedniu i Londynie zbierając materiały do dalszej pracy naukowej. W 1912 powrócił do Warszawy i rozpoczął wykłady początkowo w Towarzystwie Kursów Naukowych, a następnie od 1915 na Uniwersytecie Warszawskim, uzyskując w 1919, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, tytuł profesora zwyczajnego. W znacznym stopniu przyczynił się do powstania Instytutu Historii UW (1930/31), był współzałożycielem i wiceprezesem Instytutu Badań Narodowościowych. W latach 1918-1919 był dyrektorem Archiwum Akt Dawnych, redagował wraz z S. Kętrzyńskim „Przegląd Historyczny”. Od 1920 był członkiem PAU (Polskiej Akademii Umiejętności), działał w Towarzystwie Naukowym Warszawskim, kierował Gabinetem Nauk Historycznych (1912-1939) i Biblioteką Centralną (1914-1939). Przewodniczył komisji Atlasu Historycznego Ziem Polskich (1920-45). Należał do współzałożycieli Międzynarodowego Komitetu Historycznego i organizator (wspólnie z T. Manteufflem) Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Warszawie (1933), na którym wystąpiła również z jego inicjatywy delegacja żydowska.. Należał do wielu stowarzyszeń naukowych w kraju i zagranicą, m.in. wchodził w skład zarządu Société d’Histoire Moderne w Paryżu.
Ideowo związany był z PPS (Polska Partia Socjalistyczna), następnie należał do zwolenników Józefa Piłsudskiego. W czasie wojny polsko-bolszewickiej zgłosił się do wojska jako ochotnik. Był rzeczoznawcą delegacji polskiej w Mieszanych Komisjach działających w Moskwie na rzecz rewindykacji polskich dóbr i dziedzictwa kulturowego z ZSRR (1922). Potępił proces brzeski i sprzeciwiał się ograniczaniu autonomii uniwersytetów i innych szkół wyższych. W latach 30-tych zbliżył się do środowisk demokratycznych (Kluby Demokratyczne, Stronnictwo Demokratyczne).
|
W czasie II wojny światowej ukrywał się nie zaprzestając jednak działalności dydaktycznej i angażując się w tajne nauczanie. Od 1942 współpracował z Biurem Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. W dokumencie opracowanym w 1944 przez NSZ (Narodowe Siły Zbrojne) pt. „Żydzi w ZWZ” (Związek Walki Zbrojnej) zostało opublikowane jego nazwisko, wkrótce potem na skutek denuncjacji został aresztowany przez gestapo. Zmarł po paromiesięcznym pobycie w obozach Gross-Rosen i Dora-Nordhausen w 1945.
Uznanie naukowe zyskał jako mediewista. Badania jego zajmowały się głównie stosunkami instytucji prawnych do różnych grup społecznych. Do najsłynniejszych prac należą: „Kara w najdawniejszym prawodawstwie polskim” (1907), „Prawo karne w statutach Kazimierza Wielkiego” (1909) i próba syntezy: „Historia polskiego prawa karnego” (1908-9). Stosował szeroką interpretację źródeł i analizę porównawczą. Drugi kierunek jego zainteresowań obejmował zagadnienia m. in. takie jak: „Napoleon et la Pologne” (1909), „Francja-Polska 1795-1845” (1925) czy też przeobrażenia ustrojowo-społeczne. Szczególnie interesował go proces rozwoju narodowości, który pojmował ewolucyjnie. Wiele lat poświęcił badaniom nad dziejami Wielkiej Emigracji i postaci księcia Adama Czartoryskiego tworząc, już w czasie wojny, gruntowną, choć nie ukończoną jego biografię „Adam Czartoryski” (t.1-3 1948-1950). Wielką wagę przywiązywał do metodologii nauk historycznych, czemu poświęcił osobny zbiór studiów „Zagadnienia teoretyczne historii” (1919) oraz nowoczesny podręcznik „Historyka. Zasady metodologii i teorii poznania historycznego” (1921, wyd. II 1928) cieszący się wielkim uznaniem, a poświęcony heurystyce, metodyce i naukom pomocniczym historii. W 1933 opublikował wspólnie z B. Dembińskim i O. Haleckim zbiór z zakresu historii historiografii „L’historiographie polonaise du XIX-e et XX-e siècle oraz w 1937 tom „Historycy”. Przygotował do druku szereg cennych materiałów źródłowych, był redaktorem serii Rozprawy Historyczne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego ( w latach 1921-39 ukazało się 22 tomy, w tym wiele prac jego studentów). W czasie okupacji opublikował w wydawnictwie konspiracyjnym studia publicystyczne „Po co toczy się wojna?” (1943) oraz „Między Wschodem a Zachodem” (1943). Żydzi mieli mu za złe, że nie poświęcił się badaniom historii Żydów polskich, polscy nacjonaliści, że publikuje prace doktorskie swoich wychowanków, z perspektywy czasu wydaje się jednak, że to Handelsman postępował słusznie nie ulegając krytyce z żadnej ze stron.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Marceli Handelsman "
|
|