|
Stanisław Jerzy Lec
Pierwotne nazwisko: de Tusch-Letz. Urodzony 6 marca 1909 we Lwowie w uszlachconej rodzinie żydowskiej jako syn barona Benona de Tusch-Letza i Adeli z domu Safrin. Wg relacji Jana Śpiewaka, Lec nigdy nie krył swoich korzeni, a jego nazwisko miało pochodzić od uchodźców z Hiszpanii i oznaczać po hebrajsku "żartowniś", "satyryk".
Kształcił się we Lwowie i w Wiedniu. Ukończył powszechna szkołę ewangelicką, przez jakiś czas uczył się w gimnazjum polskim, następnie naukę kontynuował w niemieckojęzycznym gimnazjum Józefy Goldblatt Kamerling we Lwowie. W 1927 zdał egzamin maturalny i rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie. Po roku zmienił kierunek studiów na prawo i ukończył je w 1933 r.
Zadebiutował w prasie w 1929, kiedy ukazał się jego wiersz pod tytułem „Wiosna” w Kurierze Literacko-Naukowym (nr 13). Związany ze środowiskiem lewicy społecznej należał do ścisłego grona współzałożycieli pisma „Tryby”, które zostało niemal natychmiast zamknięte przez władze po ukazaniu się pierwszego numeru (1931, nr 1). Współpracował z komunistycznym „Dziennikiem Popularnym” w latach 1933-36, na łamach którego publikował pod pseudonimem „Stach” stały codzienny felieton pt. „Przed sądem nieostatecznym” oraz niedzielny felieton pt. „Przed sądem ostatecznym”. W 1936 brał udział w Zjeździe Pracowników Kultury, który odbył się we Lwowie, a zorganizowany został przez Front Ludowy. W tym samym roku stworzył wraz z Leonem Pasternakiem kabaret literacki „Teatr Pętaków”, który został zamknięty po kilku przedstawieniach. Po zamknięciu przez władze „Dziennika Popularnego”, w obawie przed aresztowaniem, wyjechał na krótko do Rumunii, później przebywał u matki na Podolu, gdzie pracował jako aplikant adwokacki w Czortkowie, by znów powrócić do Warszawy i kontynuować swa działalność literacką. W latach 1936-37 współpracował z „Lewarem” - pismem założonym przez Pasternaka (tytuł pochodził z gry słów: „Lewar” - Lewi Artyści”), w latach 1936-38 z tygodnikiem „Sygnały”. Podjął także współpracę z pismami satyrycznymi takimi jak: „Cyrulik Warszawski” (od 1931) i „Szpilki” (od 1937), „Czarno na białem” (1938-39).
Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Lwowa, zajętego przez wojska sowieckie i okupowanego przez ZSRR. Uczestniczył w życiu literackim organizowanym przez władze republiki ukraińskiej, podjął współpracę z „Nowymi Widnokręgami”. Swoje wiersze, satyry i artykuły, jak również przekłady z języka rosyjskiego publikował w „Czerwonym sztandarze” (w latach 1939-41). W 1940 wstąpił do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy i wkrótce wszedł w skład redakcji „Almanachu Literackiego” wydawanego przez Lwowską Organizację Związku. Podjął współpracę z Państwowym Wydawnictwem Mniejszości Narodowych ZSRR.
Po wkroczeniu Niemców został osadzony w obozie koncentracyjnym w Tarnopolu, skąd udało mu się uciec w 1943 w przebraniu żołnierza Wermachtu. Przedarł się do Warszawy, gdzie zaangażował się w działalność konspiracyjną początkowo w szeregach GL (Gwardii Ludowej), później w AL (Armii Ludowej) używając pseudonimu „Łukasz”. Do stycznia 1944 wchodził w skład redakcji organu okręgowego GL „Żołnierz w Boju”. Jako oficer AL. brał udział w walkach partyzanckich na Lubelszczyźnie ( w lasach parczewskich, m. in. uczestniczył w bitwie pod Rąblowem). Literacki dokumentem czasów partyzanckich jest poetycki „Notatnik Polowy”.
|
Od maja do lipca był jednym z redaktorów pisma PPR (Polska Partia Robotnicza) „Wolny Lud”. Po wkroczeniu Armii Czerwonej wstąpił do wojska polskiego utworzonego u jej boku na mocy paktu Sikorski-Majski i otrzymał stopień majora.
Po zakończeniu wojny wraz z J.Zarubą i L.Pasternakiem wznowił w Łodzi tygodnik satyryczny „Szpilki”, który początkowo razem redagowali. W latach 1946-1950 przebywał w Wiedniu jako attache prasowy Polskiej Misji Politycznej (później Polskiego Przedstawicielstwa Politycznego). W 1950 po zakończeniu kontraktu nie wrócił do kraju, ale udał się do Izraela. Został skreślony z listy członków ZLP (Związku Literatów Polskich).
W 1952 powrócił jednak do Polski i zamieszkał w Warszawie. Pracował jako tłumacz literatury niemieckiej, później po 1955 roku kiedy zostały reaktywowane jego prawa jako członka ZLP zaczął publikować także własne utwory liryczne i satyryczne. Wtedy również pojawił się nowy w jego twórczości gatunek - aforyzmy (cykl „Myśli nieuczesane”), które publikował w wielu czasopismach: „Nowej Kulturze” (1954-62), „Przeglądzie Kulturalnym” (1954-63), „Szpilkach” (od 1955), „Twórczości” (od 1955), „Świecie” (od 1957), „Dialogu” (od 1957).
Pod względem gatunkowym twórczość Leca dzielić można na: lirykę ( „Barwy” 1933; „Notatnik Polowy” 1946; „Rękopis jerozolimski” 1956; „Do Abla i Kaina” 1961; „List gończy” 1963; „Poema gotowe do skoku” 1964), satyry i fraszki ( przedwojenne opublikowane w zbiorze „Spacer cynika” 1946; „Z tysiąca i jednej fraszki” 1959; „Kpię i pytam o drogę” 1959; „Fraszkobranie” 1966) oraz twórczość aforystyczną.
Aforyzmy Leca stanowią najoryginalniejszą i jednocześnie najbardziej znaną część jego dorobku pisarskiego. „Myśli nieuczesane” - zostały wydane po raz pierwszy jako jeden zbiór w 1957, wznawiane są w Polsce regularnie, a także tłumaczone na języki obce.(kilka wyborów zostało przetłumaczone na język niemiecki przez K. Dedeciusa; ponadto aforyzmy Leca zostały przełożone na j. angielski, słowacki, holenderski, włoski, serbski, chorwacki, szwedzki, czeski, fiński, bułgarski, hiszpański). Czas powstawania „Myśli” sprzyjał przewartościowaniom filozoficznym i politycznym, dlatego aforyzmy w nich zawarte stanowią wyraz protestu wobec myślenia dogmatycznego, wobec wyobcowanych form władzy i zagrożenia jednostki przez zbiorowość. Lec przeciwstawił się w nich biernemu przyjmowaniu schematów i konwencji, komentował ironicznie i refleksyjnie obecność konwencji i jej oddziaływanie w życiu człowieka na płaszczyźnie obyczajowej, towarzyskiej, erotycznej. Będąc poetą i satyrykiem potrafił łączyć obserwacje społeczne i psychologiczno-obyczajowe z drwiącą, lub niekiedy melancholijną refleksją. Jego aforyzmy cechuje artyzm konceptualizmu językowego i wyrafinowane formy składniowe.
W 1961 za twórczość satyryczną Lec otrzymał nagrodę ZAiKS-u, a w 1966 został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Według relacji jego przyjaciela, poety Jana Śpiewaka, Lec do końca zachował pełen dystansu stosunek do rzeczywistości. Kiedy leżał w szpitalu, przyniesiono mu korektę książki. Lec miał odpowiedzieć: „Nie mogę zrobić korekty, jestem zajęty wyłącznie umieraniem”. Zmarł 7 maja 1966 w Warszawie.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Stanisław Jerzy Lec"
|
|