|
Szkolnictwo żydowskie
W każdej, nawet najmniejszej gminie żydowskiej, działała przynajmniej jedna szkoła religijna przeznaczona dla chłopców (Talmud-Tora). W nieco większych ośrodkach, takich jak Kutno, znajdowały się także szkoły wyższego stopnia - jesziwy. Pod koniec XVIII wieku działało w mieście dziesięciu żydowskich nauczycieli, którzy zostali uznani przez miejscowego rabina. Na każdego z tych nauczycieli przypadało średnio ok. 30 chłopców. Funkcjonowały wtedy przy gminie dwie powszechne szkoły elementarne.
Znanymi w XIXw. uczonymi i rabinami, pochodzącymi z Kutna, byli: Józef z Kutna (zm. 1829) i jego syn Aaron (1794-1873), którzy w 1813 roku wyemigrowali na Węgry, pełniąc tam funkcje rabinów, a zwłaszcza rabin Jisroel Joszua Trunk.
Kutno było także ważnym ośrodkiem studiowania Tory. Duże rolę odgrywał także oświeceniowy ruch Haskali.
Pod koniec XIX i w XX wieku problemem dla Kutna stałą się organizacja świeckiego szkolnictwa żydowskiego. Dawały tu o sobie znać zarówno ostre polityczne i światopoglądowe podziały, jak i odczuwalny, zwłaszcza podczas kryzysu gospodarczego, dotkliwy brak środków oraz problemy lokalowe.
W Polsce międzywojennej wszystkie dzieci, niezależnie od wyznania, musiały uczęszczać do szkół elementarnych, chociaż starano się respektować przepisy religijne i terminy świąt żydowskich.
Zgodnie z państwowymi przepisami, istniejące szkoły religijne musiały także realizować program nauczania przedmiotów świeckich, a także nauczać dzieci języka polskiego.
Próby pogodzenia szkolnictwa żydowskiego i polskiego w ramach wspólnej szkoły powszechnej, początkowo działającej w Szkole Powszechnej nr 2, która mieściła się w różnych budynkach, m.in. przy ul. Kościuszki, polegające na wydzielaniu oddzielnych sal dla dzieci żydowskich, nie przyniosły spodziewanych rezultatów. Główną przyczyną niepowodzenia były różnice religijne, sprowadzające się do nakazu przestrzegania szabatu i nie uczęszczania do szkoły w soboty. Wkrótce całą tę szkołę przeznaczono dla dzieci żydowskich,a pozostałe dzieci przeniesiono do nowo otwartej szkoły podstawowej przy ul.Staszica.
Szkoła Powszechna nr 3, dla dzieci wyznania mojżeszowego, im. Berka Joselewicza istniała już w 1918 roku. Ze względu na kłopoty lokalowe (szkoła nie posiadała własnego budynku), zajęcia lekcyjne odbywały się w wynajętych pomieszczeniach. Przez okres dwudziestolecia międzywojennego dyrektorem tej placówki był A.Klapper. W 1927 roku szkoła ta otrzymała budynek szkolny (po szkole powszechnej nr.1) przy ul. Kościuszki, który jednak wkrótce okazał się za ciasny.
Szkoły żydowskie, tak jak i inne w mieście, uzyskiwały od władz miasta fundusze służące m.in. na dożywianie dzieci i wyposażenie. W szkołach tych uczyli m.in.: Hil Apelast, Izrael Klingbajl, Rywka Mendereson, Chana Piszczawer, Józef Szapszewicz, Zyndel Comber.
W tym okresie polityka władz miasta zmierzała do umieszczenia wszystkich dzieci żydowskich w jednej szkole i zaprzestania dotowania istniejących początkowych, religijnych szkół żydowskich (chederów), a także nieopłacenia, uczących w nich przedmiotów świeckich, nauczycieli. Dotyczyło to także szkół Talmud Tora i Jesoda Tora. W tym czasie do Szkoły Powszechnej nr 3 uczęszczało ok. 700 dzieci. Warunki panujące w niej były ciężkie, lekcje często odbywały się na trzy zmiany.
Do kierowania szkołami żydowskimi w dwudziestoleciu międzywojennym, zamiast istniejącego wcześniej Stowarzyszenia Szerzenia Oświaty, powołano Zjednoczenie Szkół Żydowskich. Członkami Zjednoczenia byli: Izaak Trunk (rabin), S. Geist (drukarz), Abram Eldberg (nauczyciel), Jakub Grinbaum i inni. W 1922r. powstało Żydowskie Towarzystwo Szkół Średnich, do którego należeli I. Trunk, Mordka Manszester, Aron Mendlowicz.
|
Dużym poważaniem w środowisku cieszyli się także nauczyciele: Chaja Ertag, Adolf Klapper – kierownik SP nr 3, Chana Piszczawer, Rywka Mendelman, Izrael Klingbail, Hil Szapszewicz, Apelast.
Do młodzieży pracującej, głównie rzemieślniczej, skierowana była oferta uzupełniania wiedzy i kontynuowania nauki na cieszących się dużą popularnością kursach wieczorowych. Powołane w tym celu Towarzystwo Kursów Wieczorowych organizowało szkolenia dla pracującej młodzieży żydowskiej. Na czele Towarzystwa stali: Dawid Mendelski, Jakub Mróz, Rywa Kuczyńska, a później także: Moszek Alejnberg i Beniamin Pieńkowski. Towarzystwo to powstało w 1921r.
Żydowskie szkolnictwo średnie w Kutnie nie było dobrze rozwinięte, dlatego młodzież żydowska często wybierała średnie szkoły państwowe, albo szkoły prywatne, jak np. istniejącą od 1900 roku pensję dla dziewcząt Bronisławy Jelskiej. W okresie międzywojennym powstawały także żydowskie szkoły prywatne, np. pensja Szczawińskiej, istniejąca w latach: 1910-1918, a także pensja Heleny Iberałowej, przeznaczona dla dziewcząt wyznania mojżeszowego, która posiadała uprawnienia gimnazjum. Pensja ta istniała od 1918r. aż do wybuchu wojny. Młodzież męska uczęszczała do Gimnazjum Żydowskiego przy ul.3-ego Maja 34. W latach 1918-1939, czyli od swego powstania, było ono prowadzone przez M. Rozenbusza.
Partie polityczne, również włączały się w działalność oświatową, organizując - w miarę swoich możliwości - szkolnictwo żydowskie. W Kutnie "Aguda" budowała sieć szkolnictwa religijnego – chederów i jeszywot. Partia ta powołała Centralną Organizację Oświatową - Chorew, zajmującą się szkołami dla chłopców z własnym programem religijnym i Bejt Jakow, promującą i utrzymującą szkolnictwo dla dziewcząt. W 1923 roku "Aguada" utworzyła pierwszą szkołę religijną „Jesoda Tora” (Podstawy Tory), a w 1925roku - szkołę dla dziewcząt „Bejs Jakow” (Dom Jakuba).
Działalność oświatową i kulturalną w Kutnie prowadziła także bundowska Kultur-Liga. Organizowała wieczornice, odczyty, spotkania familijne i uświadamiające oraz spotkania dla dzieci. Popularne były również występy amatorskich zespołów muzycznych i teatralnych. Podobną działalność prowadziła także i syjonistyczna „Strzecha robotnicza”, którą kierowali Abram Lewinson, Majer Szapiro, Ignacy Schipper.
Również żydowskie związki zawodowe (Związek Zawodowy Robotników Niefachowych, Związek Zawodowy Szewców, Kamaszników i Zawodów Pokrewnych, itp.) chętnie proponowały swoim członkom uczestnictwo w specjalnie przygotowanych akademiach, odczytach i pogadankach oraz kursach dokształcających.
Wieczory teatralne dla żydowskiej widowni najczęściej były organizowane w sali kina-teatru „Moderne”, kina „Nowość” lub na scenie „Polonii”. W okresie międzywojennym przyjeżdżały do Kutna żydowskie trupy teatralne, z przedstawieniami w języku żydowskim (jidysz). Wystawiano wówczas m.in. sztuki, urodzonego w Kutnie w 1880 roku, Szaloma Asza: „Bóg zemsty”, „Macocha”, „Berek Bosjak”, ale też operetki, rewie i balet.
Duży wpływ na rozwój czytelnictwa w mieście miały - zakładane przez stronnictwa polityczne - biblioteki. W Kutnie istniały następujące biblioteki żydowskie: „ Pereca” przy ul. Królewskiej, „Syjonistyczna” oraz „Achad Hama”. Dysponowały one łącznie księgozbiorem zawierającym ponad 7 tys. wolumenów.
Obecnie w Kutnie odbywa się cyklicznie co dwa lata Festiwal im. Szaloma Asza, mający upamiętnić związek pisarza z miastem. Częścią Festiwalu - obok wystaw, happeningów, koncertów, jest także ogólnopolski konkurs literacki.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Szkolnictwo żydowskie "
|
mapa miejsc
|