|
Brzesko
Miasto powiatowe na linii Kraków – Tarnów.
Warto zobaczyć:
dawny układ urbanistyczny z rynkiem,
kościół farny (1447)
pałac (1898), zajmowany przez szkołę
zespół urbanistyczno-architektoniczny browaru Okocim (1845)
kirkut
Według źródeł XIII wiecznych Brzesko było osadą przy drodze z Krakowa na Ruś i Węgry. Lokowane przez Melsztyńskich za zgodą królowej Jadwigi, która w 1385 roku wydała akt lokacyjny na prawie magdeburskim, co zadecydowało o urbanistycznym kształcie miasta. Mieszczanie brzescy trudniący się w głównej mierze handlem i rzemiosłem zostali zwolnieni z ceł i myt w 1386 r. Powstał gotycki kościół pw. św. Jakuba w 1447 r. XVII wiek przyniósł serię spustoszeń: najpierw w 1655 najazd szwedzki, następnie wojsk Rakoczego. W XVIII w. miasto dźwignęło się jednak z upadku. Szczególnym momentem dla rozwoju Brzeska była druga połowa XIX w., a miało to związek z założeniem w pobliskim Okocimiu browaru w 1845 r. przez Jana Goetza, Juliana Kodrębskiego i Józefa Neumana oraz z budową w 1856 r. linii kolejowej Kraków - Dębica - Lwów. Natomiast w roku 1867 Brzesko w wyniku reformy administracyjnej i sądowej państwa austriackiego stało się stolicą powiatu. Nękały go jednak pożary (1904) i epidemie, a w wieku XX odcisnęły na nim piętno dwie wojny światowe.
Żydzi zamieszkali w Brzesku (żyd. Briegel) pod koniec XVII w. podlegając gminie w Wiśniczu. Z czasem społeczność żydowska powiększała się, tak że wkrótce stanowiła samodzielną gminę, wybudowała synagogę, a w momencie wybuchu II wojny światowej stanowiła znaczącą większość mieszkańców Brzeska zamieszkującą głównie wschodnią część miasta – obecnie ulice Berka Joselewicza, Puszkina i Długa. Jak w większości galicyjskich miasteczek Żydzi zajmowali się głównie handlem i obrotem pieniędzmi.
Sławę Żydom brzeskim przyniosły dwie rodziny, które osiadły w mieście w XIX wieku: chasydzka dynastia Lipszyców oraz Brandstaetterowie - jedna z wybitniejszych intelektualnie rodzin Żydów polskich. Stało się to za sprawą Mordechaja Dawida Brandstaettera (1844–1928), pisarza tworzącego po hebrajsku, zwolennika haskali, którego dzieła uznawane są za skarby literatury hebrajskiej oraz jego wnuka – Romana Brandstaettera (1906–1987)- wybitnego pisarza polskiego.
|
Pierwsza drewniana synagoga spłonęła wraz z innymi budynkami w czasie wielkiego pożaru miasta. Druga, wzniesiona na jej miejscu w tym samym - 1904 nie odbiega swym wyglądem od typowych bóżnic tego rejonu. Po wojnie świątynię przebudowano, a obecnie mieści się tam biblioteka (ul. Puszkina 2). Przy ul. Długiej 3 zachował się XIX-wieczny dom modlitwy.
Kirkut. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Kirkut przy ul. Czarnowiejskiej wytyczono około 1824 r. Zajmuje on powierzchnię ok. 1,45 ha, otoczony jest betonowym i ceglanym murem, od strony południowej posiada żelazną zamykaną bramę, do której klucz znajduje się pod opieką pani Marii Martyny (ul. Czarnowiejska 34). Od bramy wejściowej prowadzi jedna główna aleja, po lewej stronie znajdują się groby kobiet i dziewcząt, po prawej groby mężczyzn, wśród nich znacznych osobistości. Zachowało się kilkaset macew, niektóre posiadają interesujące ornamenty. Najstarsza datowana jest na 1824 i należy do pani Jetl. Najstarsze macewy charakteryzują się wypukłymi literami, a ich forma zbliżona jest do macew wiśnickich z przełomu XVIII i XIX wieku. Na uwagę zasługują dwa ohele. Starszy mieści groby trzech rabinów z rodziny Lipszyców. Są tu pochowani: Arie Lejbusz (zm. 1846) – syn Chaima Halbersztama z Nowego Sącza, jego syn cadyk Meszulman Zalman Jonatan (zm. 1855) oraz trzeci z dynastii – wnuk Towie Lipszyc (1826–1912) potomek cadyka Reb Cwi Naftalego z Ropczyc. Nowy ohel wzniesiono w latach 90. XX w. nad grobami Efraima Templera (kierującego bejt ha-midrasz; 1867–1938) i czterech członków rodziny Templerów, pełniących funkcje rabinów bądź szkolników. Ogrodzony pomnik upamiętnia zamordowanych przez Niemców 18 VI 1942 r. Ostatni pochówek ekshumowanych szczątków odbył się w 1960 r.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Brzesko"
|
mapa miejsc
|