|
Cmentarze
Stary Cmentarz przy ulicy Siennej
Istniał już pod koniec XV wieku, brak jednak danych umożliwiających dokładne ustalenie daty jego powstania. Najstarszym zachowanym nagrobkiem jest macewa stojąca na grobie Jaakowa Kopelmana ben Jehudy ha-lewi, który zmarł na początku 1541 r. Nagrobek ten uznawany jest za najstarszy pomnik żydowski w Polsce, który pozostał od początku na swoim miejscu. Znajduje się on przy wejściu na wzgórze cmentarne, otoczony jest metolowym dodatkowym ogrodzeniem.
Nieco poniżej znajdują się nagrobki XVI-wieczne Awrahama ben Uszaja i Chany, a za nimi na niewielkim wzniesieniu ohel „Widzącego” z Lublina Jaakowa Icchaka Horowitza, do którego co roku pielgrzymują rzesze chasydów z całego świata. Nieopodal pochowany jest rabin Azriel Horowitz – zwany „Żelazną Głową” wielki przeciwnik „Widzącego” i chasydyzmu. Na kirkucie tym znajduje się również nagrobek Szloma Szachny – wybitnego rabina lubelskiego, ostatniego generalnego rabina Małopolski, którego król polski Zygmunt II August zwał „Doctor Judaeorum Lublinensis”. Nagrobek ten nie jest jednak oryginalny, jest to rekonstrukcja XVI macewy, która uległa zniszczeniu jeszcze w XIX w. Historii starego cmentarza poświęcił cenne prace Szlomo Baruch Nissenbaum jeszcze po koniec XIX w. Ostatni pochówek miał miejsce w 1830 roku. Od momentu otworzenia Nowego cmentarza, dawna nekropolia została zaniedbana i stopniowo ulegała zniszczeniu.
Podczas II wojny światowej Niemcy dokonywali na terenie kirkutu zbiorowych egzekucji Polaków i Żydów, więźniów Zamku Lubelskiego, który został przez Niemców zamieniony na więzienie śledcze gestapo, gdzie obok setek więźniów polskich znajdowali się więźniowie żydowscy, jak np. działaczka Bundu i lubelska radna Bela Szpiro zakatowana za kontakty z polskim podziemiem. Do lipca 1944 na zamku przebywała grupa tzw. specjalistów żydowskich (krawców, kuśnierzy, dentystów) pracujących na zlecenie lubelskiego gestapo. Zostali oni zgładzeni w dniu pojawienia się na przedmieściach miasta oddziałów sowieckich. Pierwsza egzekucja miała miejsce 23 grudnia 1939 kiedy rozstrzelano polską inteligencję z rejonu lubelskiego, co upamiętnia tablica umieszczona na murze cmentarnym od strony ul. Kalinowszczyzna oraz pomnik. W 1944 cmentarz został zamieniony w pozycje artylerii niemieckiej i zdewastowany w wyniku walk o Lublin.
Po zakończeniu wojny, ówczesne władze komunistyczne miasta całkowicie zaniedbały tę wspaniałą nekropolię żydowską. Dopiero w latach 80-tych Towarzystwo Opieki nad Pamiątkami Kultury Żydowskiej w Lublinie przeprowadziło prace porządkowe i wnikliwą inwentaryzację cmentarza.
Na cmentarzu zachowało się około 60 nagrobków. Poza wspominanymi wcześniej nagrobkami na kirkucie znajdują się także macewy: talmudysty Jehudy Lejbela ben Meira Aszkenazego (zmarł w 1597 r.), rabina Cwi-Hirsza ben Zacharia Mendela (zmarł w 1690 r.), rabina Jicchok Ajzyka Segala (zmarł w 1735 r.) oraz rektora uczelni talmudycznej Szlomo ben Jechiela Lurii, zwanego Maharszalem (zmarł w 1573 r.). Ciekawostkę stanowi wyjątkowy nagrobek z wyrzeźbioną Artemis z łukiem - należący do Abrahama ben Chaima (zmarł w 1762 r.), prezesa Sejmu Czterech Ziem.
Klucz do cmentarza znajduje się u pana Józefa Honiga, ul. Dembowskiego 4/17.
|
Nowy Cmentarz przy ulicy Walecznych
Założony został w 1829 roku na gruntach nazywanych wówczas Garbowszczyzną i początkowo niechętnie dokonywano na nim pochówków. Dopiero epidemia cholery, która zdziesiątkowała miasto, przyczyniła się do tego, że zaczęto go używać. Z czasem stał się reprezentacyjną nekropolią gminy żydowskiej. Na początku XX wieku nad grobami cadyka lubelskiego Jehudy Lejba Eigera oraz nad grobami jego syna i wnuka wzniesiono murowany ohel. W czasie I wojny światowej wytyczono osobną kwaterę wojskową, w której spoczywali Żydzi – żołnierze armii rosyjskiej, austro-węgierskiej i niemieckiej. W 1933 na cmentarzu tym złożono ciało rabina Meira Szapiro założyciela i pierwszego rektora Jesziwas Chachmej Lublin. Nad jego grobem również wzniesiono ohel, który przetrwał do naszych czasów, mimo że szczątki rabina zostały zabrane w 1954 do Izraela i spoczywają na jerozolimskim cmentarzu Ha-Menuchot.
Podczas II wojny światowej do listopada 1942 dokonywano jeszcze rytualnych pochówków, m.in. spoczęło tu kilkuset Żydów szczecińskich deportowanych do Lublina w lutym 1940. Tam chowano w zbiorowych mogiłach ofiary „akcji przesiedleńczej” z getta na Podzamczu, ale na skutek późniejszej dewastacji cmentarza, nie sposób ustalić ich miejsca. Po likwidacji getta na Majdanie Tatarskim Niemcy zniszczyli również Nowy Cmentarz, wywożąc macewy do obozu na Majdanku, gdzie rozkruszone przez więźniów miały służyć do utwardzania dróg obozowych. Po kirkucie pozostał jedynie pusty plac, część muru i dwa zniszczone ohele.
Po zakończeniu wojny ówczesne władze miasta wydały zezwolenie na budowę drogi przez środek cmentarza. W ten sposób obszar został podzielony na dwa place o powierzchni 3,5 hektara każdy. Pozostała w Lublinie garstka społeczności żydowskiej starła się o zabezpieczenie nielicznych zachowanych obiektów: w 1958 odnowiony został ohel Eigerów. Teren cmentarza popadał jednak w dalszą ruinę i dewastację, mimo że służył nadal jako miejsce pochówków.
Opiekę nad cmentarzem objęła pod koniec lat 80-tych XX wieku Fundacja Sary i Manfreda Frenklów. Sara Frenkel, panieńskie nazwisko Bass, oraz jej siostra Lea ukrywały się na tym cmentarzu, kiedy Niemcy przystąpili do likwidacji getta na Podzamczu. Tam przetrwały akcję likwidacyjną, następnie udały się do Czemiernik, gdzie miejscowy proboszcz, ks. Poddębniak zaopatrzył je w aryjskie papiery. Manfred Frenkel w czasie wojny przebywał w łódzkim getcie, następnie w Oświęcimiu. Przy wejściu na cmentarz znajduje się Izba Pamięci mieszcząca stała wystawę poświęconą historii lubelskich cmentarzy żydowskich i połączona jest z małą bóżnicą upamiętniająca rodziny Bassów i Frenklów.
W 1989 roku obiekt został wpisany do państwowego rejestru zabytków. Wydzielona część cmentarza jest cały czas czynna i używana przez lubelską gminę żydowską. Na powierzchni 8,6 hektara znajduje się około 50 nagrobków. Klucz znajduje się u osób nadzorujących cmentarz (parter Mauzoleum).
Ogrodzenie terenu wykonane z betonowych płyt w kształcie macew z metalowymi menorami od strony wewnętrznej wypełniane jest przez potomków lubelskich Żydów tablicami upamiętniającymi ich rodziny.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Cmentarze"
|
mapa miejsc
|