|
Synagoga Stara
Jedna z najstarszych żydowskich budowli sakralnych wybudowanych na terenie Polski i jednocześnie najstarsza dziś istniejąca.
Stara Synagoga została wybudowana najprawdopodobniej w drugiej połowie XV wieku przez uciekinierów z czeskiej Pragi, którzy po pogromie w roku 1389 szukali schronienia w Polsce. Za czeskimi wpływami przemawia jej kształt architektoniczny. Dwunawowa sala modlitewna jest rozwiązaniem, które w średniowieczu wykorzystano zaledwie kilkakrotnie. Znane są jedynie cztery synagogi o podobnej konstrukcji - w Ratyzbonie (Bawaria), Wormacji (Nadrenia-Palatynat), Pradze czeskiej i w Krakowie.
Mur synagogi stanowił część fortyfikacji miejskich, do których budowla przylegała swoją wschodnią ścianą. Jednak mimo użytych do budowy cegieł i kamienia, wielki pożar z 1557 niemal doszczętnie zniszczył synagogę. Ocalał jedynie przedsionek i mocno zniszczona główna sala modlitewna. Dzięki temu, że pożar ją oszczędził, Mateusz Gucci, florentyński architekt zatrudniony przy odbudowie synagogi, mógł zachować pierwotną formę głównej części budynku.
Po odbudowie bryła synagogi uzyskała nowy kształt, zgodny z panującym wówczas stylem renesansowym. Sama synagoga została znacznie podwyższona, wybito wysokie, zakończone łukami okna, dach synagogi ukryto za arkadową attyką, ściany od zewnątrz wsparto przyporami.
Wnętrze sali modlitewnej zachowało swój pierwotny charakter - z tym, że krzyżowo-żebrowe sklepienie wsparte zostało na dwóch toskańskich kolumnach. Pomiędzy nimi, na wysokim wielobocznym postumencie, stanął kuty w metalu baldachim bimy. Jest on przykładem wielkiego kunsztu kowali XVI – stanowi lekką kratownicę zwieńczoną od góry nieznacznie wklęsłą czaszą namiotową.
Wschodnią ścianę ozdabiał aron ha-Kodesz - w kamiennym, bogato rzeźbionym obramowaniu, którego finezyjny ornament roślinny utrzymany został w stylu manierystycznym.
W czasie przebudowy dodano także galerie dla kobiet, oddzielając je od sali głównej pełnym murem, w którym wybito niewielkie okna umożliwiające słuchanie modlitw i udział w nabożeństwie.
Przebudowie uległ też przedsionek (polisz), który miał pełnić rolę sali obrad sądu rabinackiego. Do dziś zachowała się studnia żywej wody, w której obmywano ręce przed wejściem do sali modlitewnej oraz skarbona osadzona w kamiennej barokowej ramie. Na skarbonie tej wyryta jest data 1407, która może wskazywać na moment powstania najstarszej, pierwotnej synagogi, stojącej na tym miejscu.
|
Odbudowa synagogi trwała kilkanaście lat - oddano ją do użytku w 1570 roku. Lecz pożary trawiły budynek co kilkadziesiąt lat: w 1623, 1643 1693 i 1773. Za każdym razem, przy kolejnej odbudowie, wprowadzano jakieś zmiany, unowocześniano, dodawano elementy charakterystyczne dla stylu danej epoki.
Stara Synagoga. Foto: J.J.
Stara Synagoga przez stulecia była centrum religijnym i kulturalnym krakowskich Żydów. To tu przemawiali wybitni wodzowie powstań (Tadeusz Kościuszko w 1794; Maurycy Krzepicki w 1846), działacze ruchów niepodległościowych (rabin Ber Meisels) czy politycy, m.in. prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Ignacy Mościcki, który odwiedził synagogę w 1931 roku.
W wieku XX przebudowywano ją dwukrotnie: w latach 1904 i 1913. Wówczas oczyszczono ją ze wszelkich naleciałości późniejszych epok, pozostawiono wyłącznie elementy renesansowe. W trakcie II wojny światowj Stara Synagoga została zamieniona na magazyn. Jej wyposażenie zostało zdewastowane, wnętrze sali modlitewnej, po obsunięciu się stropu, uległo całkowitemu zniszczeniu.
W latach 50-tych podjęto decyzję o generalnym remoncie, połączonym z pracami adaptacyjnymi budynku na rzecz oddziału Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, w którym obecnie znajduje się ekspozycja dotycząca dziejów i kultury Żydów. Prezentowane są eksponaty obrazujące bogactwo kultury i historii żydowskiej. Obok obficie reprezentowanych naczyń i sprzętów liturgicznych (świeczników, balsaminek, tarcz i koron na Torę, jadów, czyli wskaźników używanych przy czytaniu Zwojów, lampek chanukowych) podziwiać można kolekcję tkanin (parochetów, czyli zasłon na aron ha-Kodesz, sukienek na zwoje Tory) oraz obrazów o tematyce żydowskiej. W Muzeum zgromadzono też dokumentację dotyczącą czasów Zagłady i losów krakowskich Żydów w czasie okupacji.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Synagoga Stara"
|
mapa miejsc
|
)