SERWIS INFORMACYJNY     

Ślady i Judaica

Łańcut


Atrakcje turystyczne
Zamek, siedziba Lubomirskich, potem Potockich – gmach wczesnobarokowy, wzniesiony w latach 1629–1641, wedle projektu M. Trapoli, z dekoracjami stiukowymi (J.B. Falconi) i hełmami wież (Tylman z Gameren), rozbudowany przez P. Aignera o drugie piętro i nowe skrzydło; w zespole pałacowym: oranżeria (1798–1802), romantyczny Zameczek (1805), obwarowania bastionowe (1629–1641); w granicach obwarowań – park krajobrazowy (XVIII/XX w.). Wyposażenie rezydencji wywiózł ostatni właściciel, Alfred Potocki, w 1944 r. Słynne festiwale „Muzyka na zamku w Łańcucie”. Poza zespołem pałacowym: kościół św. Stanisława z XV w., przebudowywany; klasztor Dominikanów, także z XV w. i przebudowywany; klasztor Boromeuszek z XVIII w.


Pałac w Łańcucie, foto: A.Olej&K. Kobus:

Łańcut (żyd. Lancut)
Żydzi trafili tu przed 1567 r., a około 100 lat później działała już gmina z synagogą i cmentarzem. W Łańcucie reprezentowane były profesje rzadko spotykane: szklarstwo i snycerstwo. Stosunek właścicieli miasta ewoluował od początkowej nieufności (1613 – zakaz handlu w mieście, rychło odwołany) do aprobaty – zwłaszcza u Lubomirskich widzących w Żydach siłę napędową gospodarki. Wiek XIX przyniósł wybuch chasydyzmu i rozwój miasta. Łańcut nie podzielił losu wielu galicyjskich miasteczek. Nie ominęła go kolej, a jego następni właściciele, Potoccy, wiele inwestowali, uruchamiając wytwórnię likierów i wódek, produkcję wody kolońskiej i cukrownię. Długotrwała prosperity ściągała wielu Żydów. Było ich tutaj około 3 tys. – 40% mieszkańców.

W latach międzywojennych Łańcut wyróżniał się silną pozycją ugrupowań syjonistycznych. Działały szkoły: syjonistyczna, hebrajska należąca do sieci Tarbut oraz konserwatywna dziewczęca Bejs Jakow. We wrześniu 1939 r. Żydzi łańcuccy zostali wypędzeni do sowieckiej strefy okupacyjnej. Pozostało około tysiąca osób, które 1 VIII 1942 r. wywieziono do obozu w Pełkini. Tam zamordowano dzieci, starców i chorych. Nadających się do pracy umieszczono w obozie w Bełżcu, gdzie zginęli.

Synagoga
Budowla powstała w 1761 r. Sfinansował ją czołowy protektor Żydów Stanisław Lubomirski. Niewykluczone, że przez wzniesienie tak imponującego gmachu, rozumując podobnie jak fundatorzy synagogi sejneńskiej, właściciel miasta chciał skłonić kolejnych starozakonnych do osiedlania się. Główną atrakcją bóżnicy są bogate dekoracje. Najstarsze pasmo stiuków, u góry ścian do nasady łuków sklepienia, pochodzi z XVIII w. Polichromie – z arkadami wypełnionymi tekstami modlitw – powstawały w XVIII i XIX w. Ocalenie od zniszczenia w latach II wojny światowej synagoga zawdzięcza właścicielowi zamku, Alfredowi Potockiemu, który wymógł na Niemcach ugaszenie wznieconego już pożaru (zniszczeniu uległy tylko drewniane elementy wyposażenia, m.in. drugi babiniec). W latach 1983–1990 synagoga przeszła gruntowny remont. Zadziwiające, że zdobienia, dzięki którym można przestudiować wszystkie motywy żydowskiej sztuki dekoracyjnej, dotrwały do dziś. Bóżnica z powodu braku ogrzewania czynna jest tylko w sezonie letnim.

w internecie

Teksty prezentowane obok pochodzą z przewodnika Śladami Żydów polskich" autorstwa Adama Dylewskiego, wydanego przez wydawnictwo "Pascal".
W przedsionku zebrano macewy ze zniszczonych przez hitlerowców dwóch miejskich kirkutów. Po prawej stronie jest mniejsza sala modlitewna, tzw. Sala Lubelska, służąca niegdyś posiedzeniom kahału i sądu rabinackiego. Nazwa pochodzi od Widzącego z Lublina (zob. s. 163), który zanim osiadł nad Bystrzycą, kwaterował ze swymi uczniami w Łańcucie. W tej samej sali bywała także jeszcze większa postać, nauczyciel Widzącego – Elimelech z Leżajska (zob. s. 246). Wnętrze zdobi polichromia z 1912 r.
Wnętrze synagogi i bima, foto: A.Olej&K. Kobus:

W sali głównej centralne miejsce zajmuje bima. Jej podstawowymi elementami są cztery grube kolumny z bogato rzeźbionymi głowicami. Zewnętrzne przestrzenie ponad łukami wypełniają przedstawienia symboliczne – jelenie, menory itp. Warto spojrzeć na sklepienie małej kopuły wewnątrz bimy. Umieszczono tam wyobrażenie węża połykającego swój ogon. To symbol wieczności i nieśmiertelności, który zapowiada również czasy mesjańskie. Nad bimą namalowano – w 1906 r. – sceny biblijne: kuszenie Adama w raju, ofiarę Kaina i Abla, arkę Noego i ofiarę Izaaka. Drugim ważnym punktem synagogi jest aron ha-kodesz, wnęka na zwoje Tory, przesłonięta parochetem, umieszczona na wschodniej ścianie. Najpiękniejszym elementem wnęki jest wieńczący ją symbol kapłaństwa – błogosławiące dłonie, wykonane w stiuku barwnie malowanym, ozdobione koroną i ornamentem roślinnym.
Górne pasmo ścian do nasady łuków sklepienia zajmują stiuki z II połowy XVIII w. Uderzają bogactwem wzorów roślinnych i rocaillowych (stylizowanych muszli i małżowin, typowych dla rokoka). W plątaninie wymyślnie powyginanych linii ukryto postacie zwierząt. Ponad znakami zodiaku – wyobrażenia świąt, rozmieszczone tak, by harmonizowały z zodiakiem. Uroczy zielony pejzaż ponad Bliźniętami oznacza Święto Tygodni (w to święto – polskie Zielone Świątki – majono synagogi); widok Świątyni i Jerozolimy odnosi się do święta Chanuka. Znaki zodiaku w medalionach tworzą krąg wokół przestrzeni modlitewnej. Zwraca uwagę brak przedstawień osób. Dolną partię ścian obiega gruby gzyms syryjski, jeden z najstarszych motywów zdobniczych synagog. Profilowany i kolorowany, wznosi się nieco ponad drzwiami i wnęką na aron ha-kodesz. Pod gzymsem – arkady; w każdej jest tekst modlitwy. Pierwsze modlitwy wpisano tutaj w XVIII w., ostatnie – przed II wojną światową. W synagodze można obejrzeć plansze ukazujące dzieje gminy łańcuckiej oraz wiele przedmiotów obrządku religijnego: Torę i jej ozdoby (m.in. jad – specjalny wskaźnik do czytania), menorę, besaminki, talerze sederowe, lampy chanukowe oraz tałes.
U zbiegu ulic Zamkowej i 3 Maja. Synagogą zarządza Muzeum-Zamek, codz. 9.00–15.00; %17 2252008. Z powodu problemów z ogrzewaniem bóżnicę można zwiedzać tylko w lipcu i sierpniu, w tych samych godzinach.

Kirkut
Kirkut łańcucki to właściwie ogrodzone puste pole z dwoma ohelami i szczątkami macew. Teren jest uporządkowany i posprzątany przez mieszkających obok pp. Kuźniarów. Zazwyczaj zaglądają tu osoby jadące z miejscowej synagogi na kirkut w Leżajsku.
Od zamku należy kierować się w stronę domu kultury i skręcić w lewo w ul. Moniuszki. Wcześniej trzeba pójść po klucz do p. Heleny Kuźniar przy Jagiellońskiej 17, %17 2252142 (od skrzyżowania przed cmentarzem w prawo; czwarty dom po prawej, głęboko w ogrodzie).


Dużą kolekcję judaików gromadzi Muzeum Okręgowe w Rzeszowie (3 Maja 19, %17 8629516, muzeum@muzeum.rzeszow.pl; wt. i pt. 10.00–17.00, śr. i czw. 10.00–15.00, nd. 9.00–14.00), ale nie tworzą one odrębnej wystawy.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Łańcut" ?
Małopolska
 - Biecz
 - Bobowa
 - Brzesko
 - Dukla
 - Dąbrowa Tarnowska
 - Jarosław
 - Kraków i Kazimierz
 - Lelów
 - Lesko
 - Leżajsk
 - Nowy Sącz
 - Oświęcim
 - Przemyśl
 - Rymanów
 - Rzeszów
 - Sanok
 - Sieniawa
 - Tarnów
 - Łańcut
Podlasie
 - Białystok
 - Krynki
 - Sejny
 - Tykocin
Warszawa
 - Ferma w Grochowie-Witolinie
 - Pomnik Bohaterów Getta
 - Pomnik Żegoty
 - Sienna 55 - Złota 62
 - Synagoga Nożyków
 - Synagoga na Pradze
 - Szpital Dziecięcy Bersohnów i Baumanów
 - Szpital Starozakonnych
 - Szpital Starozakonnych na Pradze
Ziemia lubelska
 - Izbica
 - Kazimierz Dolny
 - Kock
 - Kraśnik
 - Lubartów
 - Lublin
 - Parczew
 - Sobibór
 - Szczebrzeszyn
 - Włodawa
 - Zamość
 - Łęczna

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl