|
Łańcut
Łańcut – miasto w województwie podkarpackim, położone 17 km na wschód od Rzeszowa przy trasie E40 i linii klejowej Kraków-Przemyśl.
Warto zobaczyć:
- zespół pałacowy dawnej rezydencji Lubomirskich i Potockich: zamek wzniesiony w latach 1629-1641 według projektu M. Trapoli, z dekoracjami stiukowymi J. B. Falconiego i hełmami wież projektowanymi przez Tylmana z Gamenren; oranżeria (1798-1802); romantyczny Zameczek (1805); powozownia (unikatowa kolekcja powozów); park krajobrazowy (założony w XVII w.)
- synagogę
- muzeum gorzelnictwa
- zespół poklasztorny Dominikanów
- w okolicach: oryginalną zagrodę wiejską w Markowej, pałacyk myśliwski w Julinie, ośrodek garncarstwa ludowego w Medyni Łańcuckiej.
Historia
Pochodzenie nazwy miasta nie jest dokładnie znane. Według dokumentów z XIV w. pisana ona była z niemiecka jako Landssuth, co mogło wiązać się z osadnikami z Dolnego Śląska. Herb miasta przedstawia postać Michała Archanioła z rozpostartymi skrzydłami w długiej białej szacie, przebijającego leżącego u stóp czarnego smoka. Brak źródeł pisanych uniemożliwia rekonstrukcję pradziejów Łańcuta, pierwsze wzmianki w dokumentach pojawiają się dopiero w wieku XIV kiedy to król Kazimierz Wielki zajmując Ruś Halicko-Włodzimierską zainicjował osadnictwo na tych terenach, lokując miasta na prawie magdeburskim. Na podstawie dokumentów watykańskich wiadomo, że istniał w wówczas w Łańcucie konwent dominikański i szkoła. Pierwszym właścicielem Łańcuta był Otton z Pilczy (Pilecki) i potomkowie jego córki - do roku 1586, kiedy to zmarł ostatni potomek rodu, a dobra łańcuckie weszły w posiadanie Stanisława Stadnickiego zwanego Diabłem Łańcuckim. Ze względu na fakt, że utrzymywał on zastęp zbrojnych, z zamku uczynił osobistą twierdzę, z której czynił łupieżcze wyprawy, a nawet przez 5 lat prowadził wojnę o jarmarki z Ligęzą – panem na Rzeszowie, wreszcie dołączył do rokoszu Zebrzydowskiego wypowiadając posłuszeństwo królowi. W końcu pokonał go Opaliński, starosta Leżajski. Ostatecznie potomkowie „diabła łańcuckiego” zmuszeni byli do pozbycia się majętności. Kupili ją Lubomirscy, co miało korzystny wpływ na rozwój miasta. Następnie Łańcut przeszedł w ręce Potockich, których gospodarowanie jak również budowa kolei w wieku XIX przyczyniły się do rozwoju miasteczka. Powstała ciesząca się renomą wytwórnia likierów i wódek, wód kolońskich oraz cukrownia. Ostatni ordynat na Łańcucie opuścił swoją rezydencję po wkroczeniu wojsk radzieckich. Jego dobra zostały przejęte przez państwo i rozparcelowane.
Żydzi w Łańcucie
Żydzi pojawili się w Łańcucie ok. XVI wieku i szybko wpisali się w panoramę miasteczka, czemu sprzyjała przychylność właścicieli dóbr łańcuckich. Początkowy zakaz handlu został zniesiony, a ludność żydowska zajmowała się również szklarstwem i snycerstwem. W wieku XIX ton żydowskiemu życiu w Łańcucie nadawali chasydzi, natomiast w okresie międzywojennym – ugrupowania syjonistyczne.
Dobrze rozwijające się miasteczko stało się atrakcyjnym miejscem osiedlania się dla Żydów, którzy w 1939 stanowili ok. 40 % ludności Łańcuta. Funkcjonowały trzy szkoły żydowskie – syjonistyczna, hebrajska (Tarbut) oraz konserwatywna szkołą dla dziewcząt Bejs Jakow.
Wojna i okupacja
W czasie II wojny niemieckie władze okupacyjne zorganizowały w Łańcucie obóz jeniecki dla wziętych do niewoli żołnierzy polskich.
|
Ludności żydowskiej nakazano opuszczenie miasta i udanie się do sowieckiej strefy okupacyjnej, w mieście pozostało jednak ok. 1000 Żydów. W styczniu 1942 utworzono getto, z którego w sierpniu 1942 i maju 1943 wywieziono ich do obozu w Pełkiniach, a potem do obozu zagłady w Bełżcu.
Ślady
Pozostały ślady obecności żydowskiej, do których zaliczyć należy niewątpliwie budynek synagogi znajdujący się przy pl. Sobieskiego. Ocalała dzięki Alfredowi Potockiemu, właścicielowi zamku, który nakłonił Niemców, aby ją zachowali. Pierwsza synagoga łańcucka istniała już w XVII w. Obecna została wzniesiona w II połowie XVIII za zezwoleniem S.Lubomirskiego. Przebudowana w XIX, kiedy dobudowano charakterystyczną zewnętrzną klatkę schodową. Budynek zbudowano na planie prostokąta, od strony wschodniej znajduje się kwadratowa sala pełnej wysokości z posadzką obniżoną w stosunku do poziomu ulicy. Nakryta jest sklepieniami krzyżowymi i kolebkowymi. W części zachodniej znajdują się przedsionek i mała sala zwana lubelską, a na piętrze sala dla kobiet z klatką schodową od zewnątrz. Budowla ta nie wyróżnia się specjalnie w zabudowie miasta – gdyż Lubomirski nakazał aby nie była większa od kościoła i ratusza, ani też wyższa niż ogólna zabudowa miasta. Natomiast uderza wspaniale wyposażone wnętrze, regencyjno-rokokowa polichromowana dekoracja stiukowa z II połowy XVIII, barwne malowidła ścienne z XIX z licznymi inskrypcjami tekstów biblijnych oraz modlitwami zamieszczonymi w arkadach. Na uwagę zasługują polichromie oraz arkady wypełnione tekstami modlitewnymi oraz zdobienia, które gruntownie wyremontowane w latach 1983-1990 umożliwiają kontemplowanie i studiowanie żydowskiej ornamentyki. Sala główna mieści centralnie usytuowaną bimę, nad którą znajdują się przedstawienia scen biblijnych: kuszenia Adama, ofiary Kaina i Abla, arka Noego, ofiara Abrahama. Natomiast sklepienie małej kopuły wewnątrz bimy zdobi wyobrażenie węża połykającego swój ogon – symbol wieczności. Aron ha kodesz umieszczona na wschodniej ścianie zwieńczona jest barwnie malowanym stiukiem w kształcie błogosławiących dłoni będących symbolem kapłaństwa. Rokokowe stiuki obejmują postacie znaków zodiaku otaczające przestrzeń modlitewną, ponad którymi znajdują się malowidła wyobrażające święta żydowskie. Zachowało się wiele judaików, przedmiotów kultu, które można obejrzeć we wnętrzu synagogi. W synagodze tej modlił się w 1831 rabin Horowitz – słynny cadyk lubelski, zwany Prorokiem z Lublina, który podczas podroży z Ropczyc do Lublina zatrzymał się w Łańcucie. Ku jego czci małą salę modlitewną, służącą także dla posiedzeń kahału i sądu rabinackiego nazwano Salą Lubelską. W sali tej modlił się również wielki Elimelech z Leżajska.
Stary cmentarz żydowski założony w XVII wieku znajduje się przy ul. Moniuszki. Zdewastowany w czasie okupacji, obecnie został uporządkowany. Zachowały się fragmenty macew. Uwagę zwraca ohel wzniesiony w 1978 nad grobem cadyka Horowitza. Drugi ohel stoi nad grobem rabina łańcuckiego Szapiro. Opiekę nad kirkutem sprawują państwo Kuźniarowie.
Nowy cmentarz żydowski przy ul. Traugutta założony w 1880 został całkowicie zniszczony w czasie okupacji. Obecnie jest to ogrodzony plac porośnięty drzewami. W czasie okupacji Niemcy rozstrzelali na jego terenie kilkuset Żydów, macewy zniszczyli używając ich do utwardzenia ulic. Na skraju miejsca cmentarnego znajduje się pamiątkowa tablica.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Łańcut"
|
mapa miejsc
|