|
Leżajsk
Leżajsk (jid. Lyzhansk)
miasto w województwie podkarpackim, położone 40 km na północny-wschód od Rzeszowa, siedziba powiatu.
Warto zobaczyć:
- Renesansowy kościół Świętej Trójcy (1610–1619) z polichromiami
- Greckokatolicką cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny (I połowa XIX w.)
- Obronny klasztor Bernardynów z fundowanym przez Opalińskich kościołem Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (1618–1628) – w kościele słynący cudami obraz Matki Boskiej Pocieszenia oraz m.in. wspaniałe organy (1688–1693) oraz stalle (1650) oraz obwarowania z I połowy XVII w.;
- Ratusz z XVIII w.;
- Zajazd z II połowy XVIII w.;
- Klasztor sióstr Służebnic z przełomu XVIII i XIX w. wraz z ochronką;
- Pałac z II połowy XVIII w.;
- Drewniany dworek z XVII w.;
- Muzeum Prowincji Bernardynów w klasztorze bernardyńskim.
Rys historyczny
Pierwsza wzmianka historyczna dotycząca Leżajska pochodzi z XIV wieku, jednak osada istniała dużo wcześniej. Nazwa po raz pierwszy zapisana jako Lanzaysko (1460), później Lezajsko, Leżeńsko miała zostać zmieniona w 1397, kiedy król Władysław Jagiełło nadał osadzie prawa miejskie magdeburskie i odtąd miała ona nazywać się Królewskim miastem, jednak nazwa ta się nie przyjęła. Miasto miało zróżnicowany charakter etniczny, żyli tu Polacy, Rusini, a także osadnicy niemieccy. Ważniejsze daty w jego historii to 1397 – nadanie praw miejskich przez Jagiełłę, 1524 ustanowienie nowej lokacji miasta przez Zygmunta I Starego, 1618 – budowa klasztoru bernardynów z fundacji Łukasza Opalińskiego, spustoszenie miasta przez wojska Jerzego II Rakoczego w 1657, osiedlenie się cadyka Elimelecha (1717–1787) i w 1848 powstanie Wolnego Królewskiego Miasta Leżajska.
Żydzi w Leżajsku
Pierwsza wzmianka o Żydach w Leżajsku pochodzi z 1538 roku. W połowie XVII społeczność żydowska Leżajska posiadała własną synagogę i cmentarz.
Ohel. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Żydzi zajmowali się handlem zbożem, które spławiane było aż do Gdańska, piwowarstwem, sukiennictwem, prowadzili karczmy, obracali pieniędzmi.
W 1635 mieszkający w Leżajsku Żydzi otrzymali od Władysława IV przywilej, potwierdzony przez Jana III Sobieskiego i Stanisława Augusta, który obowiązywał do końca istnienia Rzeczpospolitej, do I rozbioru w 1772. Dokument ten uznawał prawo leżajskich Żydów do posiadania nieruchomości na terenie całego miasta, gwarantował wolność prowadzenia handlu i zezwalał na produkcję różnego rodzaju alkoholu. Po rozbiorze, władze austriackie ograniczyły autonomię społeczności żydowskiej, nałożyły obowiązek służby wojskowej, wprowadzono podatki oraz poddano ją germanizacji.
Pod koniec XVIII żyło w Leżajsku 756 Żydów, w ciągu stu lat liczba ta prawie się potroiła, tak że w połowie XVIII powstała samodzielna gmina żydowska. Po tym, jak osiadł tu Elimelech, miasto stało się ważnym ośrodkiem chasydyzmu, a sam Elimelech twórcą koncepcji cadykizmu i pierwszym cadykiem w historii judaizmu. Jego uczniami byli wielcy cadykowie, m.in. Widzący z Lublina i Menachem Mendel z Rymanowa. Wykładnię swoich koncepcji cadyk Elimelech pozostawił w dziele Łagodność Elimelecha (Noam Elimelech). Cadykizm regulował w sposób bardzo rygorystyczny normy życia Żydów i oddzielał ich od wpływów zewnętrznych.
Pożary jakie dotknęły miasto w XIX wieku wpłynęły na pogorszenie się sytuacji ekonomicznej. W okresie międzywojennym Żydzi stanowili ok. 20 % populacji miasta, działało wiele stowarzyszeń młodzieżowych, szkoły Trabutu, Jawne i Bejt Jakow. Szczególną aktywnością odznaczali się syjoniści. W momencie wybuchu II wojny w Leżajsku żyło ok. 2000 Żydów. W pierwszym dniu po zajęciu miasta Niemcy podpalili synagogę, a 12 września większość leżajskich Żydów przepędzili za rzekę San, do radzieckiej strefy okupacyjnej (wojska radzieckie wkroczyły na terytorium Polski 17 września 1939).
|
W mieście pozostało ok. 350 Żydów, których hitlerowcy zamknęli w getcie w 1941. Były to przeważnie osoby starsze, kobiety i dzieci. Zmuszani byli oni do prac budowlanych i drogowych, wielu z nich zmarło w wyniku ciężkich warunków życia w getcie. Wielu zostało zamordowanych w egzekucjach przeprowadzanych na leżajskim cmentarzu. Na przełomie kwietnia i maja 1942 getto zostało zlikwidowane, część ludności została przeniesiona do obozu przejściowego w Pełkiniach oraz do obozów pracy w Rozwadowie i Radymnie. Pozostałe ok. 100 osób stracono na miejscu. Ludność Leżajska, poddawana hitlerowskim represjom, pomagała jednak zamkniętym w getcie Żydom, pomimo grożącej za to kary śmierci. Wojnę przeżyła grupa leżajskich Żydów głownie tych wywiezionych przez Sowietów na wschód.
Cmentarz
Do śladów obecności żydowskiej zaliczyć należy zachowane fragmenty synagogi w dzisiejszym budynku banku oraz stojący obok budynek dawnej jesziwy. W pobliżu cmentarza, w dawnym chederze mieści się restauracja. Szczególnym miejscem pamięci jest cmentarz położony na wschód od Rynku, przy ul. Studziennej, obejmujący obszar ok. 2 ha. Obecnie jest to plac porośnięty drzewami i ogrodzony, na którym znajduje się ohel (odbudowany w 1963) oraz kilkadziesiąt macew odkopanych w latach 80-tych XX wieku w czasie prac na leżajskim rynku. W czasie okupacji Niemcy utwardzali w ten sposób nawierzchnie rynku.
Na cmentarzu znajduje się ohel cadyka Elimelecha wzniesiony w 1776. W czasie wojny został on zdewastowany przez Niemców szukających ponoć ukrytego w nim złota. Po wojnie został odrestaurowany z inicjatywy rabina Frydmana z Wiednia, byłego ucznia Krakowskiej Szkoły Rabinackiej, jako votum wdzięczności za uratowanie jego życia w czasie okupacji niemieckiej.
Obecnie ohel Elimelecha jest miejscem pielgrzymek chasydów z całego świata, którzy gromadzą się w rocznicę jego śmierci, 21 dnia miesiąca adar, aby wspólnie modlić się prosząc o uzdrowienia, dobrego współmałżonka czy szczęście w interesach, ponieważ wierzą, że dusza cadyka obecna jest w rocznicę swej śmierci przy jego grobie i że zabierze zapisane na karteczkach prośby – kwitełech - do Boga. Postać cadyka Elimelecha, jak i jego grób otoczone są aurą cudowności i legend. Wierzono, że jest on w stanie wpływać na wyroki Boże, leczyć śmiertelne choroby, zapewniać dobrą starość, pieniądze, płodność. Miał nadprzyrodzone zdolności, takie jak przewidywanie przyszłości, moc wypędzania złych demonów z ludzi, zdolność rozmawiania ze zwierzętami. Do spektakularnych cudów, jakie miały miejsce zaliczyć należy cofnięcie się zaniku kości u dziewczynki przywiezionej na jego grób z USA. Według chasydów była w Elimelechu cząstka duszy Mojżesza, że był on jednym z 36 sprawiedliwych, którzy w każdym pokoleniu podtrzymują istnienie świata poprzez swe cnoty i bojaźń bożą.
Na co dzień kirkut jest zamknięty, a klucze pozostają w dyspozycji pani Krystyny Kiersnowskiej, która opiekę nad cmentarzem przejęła po śmierci swej matki Anny Ordyczyńskiej. Zrobiła to za namową rabina Reichberga, mimo obaw, że nie znając jidysz nie podoła obowiązkom, jednak przywykła do nowej roli. Będąc Polką i katoliczką, a jednocześnie strażniczką grobu cadyka, kultywuje starą więź między narodem polskim i żydowskim. Niedaleko cmentarza mieści się dom modlitwy i mykwa oraz miejsca noclegowe dla żydowskich pielgrzymów będące własnością Fundacji Rodziny Nissenbaumów.
Zbieraniem materiałów o leżajskiej społeczności zajmuje się Juliusz Ulas Urbański.
Cykliczne imprezy kulturalne:
1.Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej. Od 1992 odbywa się co roku w okresie od czerwca do sierpnia w Bazylice OO. Bernardynów.
2. Międzynarodowy Festiwal Łowiecki. Od 1999 odbywa się jesienią, obejmuje wystawy fotograficzne i plastyczne, kiermasze, i giełdy kolekcjonerskie, konkursy przyrodnicze, występy folklorystyczne. Kończy go polowanie i biesiada myśliwska.
Zjazd chasydów. Foto: A.Olej&K. Kobus:
3. Dni Kultury Żydowskiej. Pierwsza tego typu impreza odbyła się w 2002 pod nazwą „Dni Kultury Żydowskiej. Kwitełech”. Obejmowała ona sesję popularnonaukową, wystawy fotograficzną i plastyczną, koncerty zespołów muzycznych. Od 2004 rozszerzono charakter imprezy, tak by uwzględniał współistnienie trzech kultur: polskiej, żydowskiej i rusińskiej, stąd nazwa: Spotkania Trzech Kultur.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Leżajsk"
|
mapa miejsc
|