|
Lubartów
Lubartów to miasto powiatowe w województwie lubelskim liczące ok. 24 tysięcy mieszkańców, położone 23 km na północ od Lublina, na Wysoczyźnie Lubartowskiej, nad rzeką Wieprz.
Warto zobaczyć::
- barokowy pałac Lubomirskich (XVII)
- park geometryczny (XVII-XVIII)
- oranżerię (XVIII)
- późnobarokowy eliptyczny kościół parafialny (XVIII)
- barokowy kościół i klasztor Kapucynów (XVIII).
Rys historyczny
Miasto zostało założone 29 maja 1543 na mocy przywileju lokacyjnego, nadanego wojewodzie lubelskiemu Piotrowi Firlejowi z Dąbrowicy przez króla polskiego Zygmunta Starego. Miasto miało rozsławić ród Firlejów i otrzymało nazwę Lewartów dla upamiętnienia herbu założyciela "Lewart". Lewartów posiadał typową zabudowę miasta lokowanego na prawie magdeburskim.
Sławę i największe znaczenie zyskał w dobie reformacji, ponieważ syn założyciela - Mikołaj Firlej był jedną z najważniejszych postaci wśród wyznawców kalwinizmu w Małopolsce. Przekazał on kościół katolicki na potrzeby zboru, założył kalwińskie gimnazjum o profilu humanistycznym oraz dbał o rozwój miasta sprowadzając z Holandii, Flandrii i Niemiec wielu zdolnych rzemieślników zapewniając im specjalnymi przywilejami swobodę wyznania i sumienia.
Wraz ze śmiercią Mikołaja Firleja miasto utraciło swój kalwiński charakter, pozostało jednak znaczącym ośrodkiem reformacji. Rządy objął Mikołaj Kazimierski, założył zbór ariański oraz zreorganizował szkołę, która w latach 1588-98, dzięki ogromnej pracy Wojciecha z Kalisza, należała do najznakomitszych uczelni ariańskich w Polsce. Wojciech z Kalisza nie tylko był jej rektorem, ale także przygotował i przeprowadził gruntowne reformy programowe, które zebrał i opisał w dziele "Schola Lewartowiana restituta".
W wyniku wojen wieku XVII, które spustoszyły Rzeczpospolitą, splądrowany przez Szwedów Lewartów na wiele lat zatracił swój miejski charakter stając się kolejno własnością Zasławskich, Wiśniowieckich, Lubomirskich. Pomyślniejsze lata nastały dla miasta wraz z przejęciem go przez Pawła Karola Sanguszkę, który wspierając handel i rzemiosło zawiązał cech "kunsztu żelaznego" i potwierdził przywileje wszystkich istniejących już cechów. Za czasów Sanguszki dokonano przebudowy pałacu, a latach 1733-38 nowy właściciel wzniósł barokowy kościół św. Anny według projektu Pawła Antoniego Fontany, który projektował również fundowany przez Sanguszkę i Mikołaja Krzynieckiego kościół i klasztor kapucynów.
Dnia 22 listopada 1744 król August III potwierdził prawa miejskie i zmienił nazwę miasta z Lewartów na Lubartów. Nowa nazwa miała nawiązywać do owianej legendą postaci protoplasty rodu Sanguszków - Lubarta. Miasto otrzymało również nowy herb z nadania królewskiego, który jednak został przyjęty i rozpowszechniony dopiero 10 lutego 1993 na podstawie stosownej uchwały Rady Miejskiej.
Sanguszko zmarł w Zahajcach na Wołyniu, jego szczątki złożono w katakumbach lubelskiego kościoła kapucynów, natomiast język i serce w kościele św. Anny w Lubartowie. Po jego śmierci rodzina Sanguszków sprawowała pieczę nad miastem jeszcze przez sto lat.
|
Dobra lubartowskie w 1839 zostały zakupione przez Henryka Łubieńskiego, który założył fabrykę fajansu. Stylem swych wyrobów nawiązywała ona do tradycji angielskiej i działała w latach 1840-50, niestety skutkiem afer finansowych została przejęta przez bank i odsprzedana w 1859 Stanisławowi Mycielskiemu. Nie doszło jednak do dalszego rozwoju przemysłu ceramicznego.
Miasto w czasie zaborów znalazło się pierwotnie w rękach austriackich, następnie było włączone w skład Księstwa Warszawskiego, a po klęsce Napoleona w 1815 stało się częścią zaboru rosyjskiego, zwanej Królestwem Polskim. Niszczone było przez liczne pożary, a represje ze strony zaborców za zaangażowanie w powstania narodowowyzwoleńcze doprowadziły do gospodarczego i kulturalnego upadku. W 1866 ukaz carski zniósł prawa dziedzica, utworzony został powiat lubartowski, a w 1867 nastąpiła kasata zakonu kapucynów, ich dobra skonfiskowane.
W XX wiek Lubartów wkraczał jako zaniedbana osada. W czasie I wojny światowej po krótkich walkach między wojskami austriackimi a rosyjskimi znalazł się w rękach austriackich i pozostał w nich do jesieni 1918. W czasie dwudziestolecia międzywojennego w Lubartowie działało szereg instytucji (m.in.Polskie Towarzystwo Miłośników Sztuki), mających na celu odbudowanie kultury polskiej po 123 latach niewoli. Miasto usiłowało podnieść się z długotrwałego marazmu: budowano drogi, uruchomiono pierwszą prywatną elektrownię, powstały huta szkła, betoniarnia i cegielnia, szpital i kino.
Wojska niemieckie wkroczyły do Lubartowa we wrześniu 1939. Przez cały okres okupacji miasto było jednym z ośrodków ruchu oporu na lubelszczyźnie. Lubartów wyzwolony został 22 lipca w ramach planu "Burza" przez miejscowe oddziały Armii Krajowej i pododdziały 50 pp. 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, jednak trzy dni później wojska te zostały rozbrojone przez armię radziecką w pobliskim Skrobowie.
Żydzi Lubartowa
Brak jest dokumentów potwierdzających jednoznacznie datę przybycia Żydów do Lubartowa. Wiadomo, że stanowili oni znaczny procent ludności napływowej jaka pojawiła się w Lewartowie w połowie XVI wieku. Zajmowali się głównie handlowaniem zbożem z Gdańskiem, a społeczność ich była na tyle liczna, że w 1592 założyli własną gminę wyznaniową i wybudowali synagogę. Brak jest bliższych szczegółów o życiu tej wspólnoty. W 1921 roku w mieście żyło 3.209 Żydów, co stanowiło 54% ogółu mieszkańców. Zamieszkiwali oni od pokoleń rejon ulicy Lubelskiej.
Hitlerowcy po wkroczeniu do Lubartowa utworzyli getto skupiające ok. 4,5 tysiąca Żydów, w tym ok. tysiąc Żydów deportowanych z Czechosłowacji. Likwidacja getta nastąpiła w 1942. Wszystkich Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu, a ślady ich obecności: synagogę, cmentarz, budynki gminy - zniszczono.
Cmentarz żydowski przy ul.Cichej
Jedyną pamiątką żydowskiej obecności w Lubartowie pozostał kirkut - "nowy cmentarz" żydowski.
Stary cmentarz, założony w drugiej połowie XVI, który znajdował się przy ulicy Żabiej, został zamknięty pod koniec XIX wieku. W czasie okupacji całkowicie został zdewastowany przez Niemców, a po wojnie władze PRL zezwoliły na utworzenie parku miejskiego na terenie starego kirkutu.
Nowy cmentarz żydowski został założony w 1819 roku. Ostatni znany pochówek odbył się w 1943 roku. Pomimo dewastacji na powierzchni 0,8 hektara zachowało się ok. 30 nagrobków. Najstarszy z nich pochodzi z 1848 roku. Niektóre macewy zachowały ślady kolorowych polichromii i inskrypcje hebrajskie. W latach 60-tych zasadzono na terenie cmentarza drzewa, a w 1988 z fragmentów zniszczonych nagrobków utworzono lapidarium.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Lubartów"
|
mapa miejsc
|