|
Nowy Sącz
Miasto powiatowe województwa małopolskiego położone w centrum Kotliny Sądeckiej, w widłach Dunajca i Kamienicy.
Warto zobaczyć:
- Ruiny zamku królewskiego
- Ruiny średniowiecznych murów obronnych
- Ratusz i rynek miasta
- Bazylikę św. Małgorzaty (XIII/XIV)
- Kościół św. Ducha (XV)
- Zespół poklasztorny oo. franciszkanów (XIII)
- Muzeum budownictwa ludowego z Szymbarku
- Cerkiew w Bartnem
Rys historyczny
Początkowo osada w miejscu dzisiejszego Nowego Sącza używała nazwy Kamienica - było tak do ćwierćwiecza XIV wieku, do chwili uzyskania dokumentu lokacyjnego, w którym za swoją patronkę przyjęła św. Małgorzatę, której podobizna widniała na pieczęci miasta. Nazwa miasta przeniesiona została aktem lokacyjnym z sąsiedniego Civitas Sandecz - Sącza. Przymiotnik "Nowy" dodany został dla odróżnienia od poprzedniego miasta (Starego Sącza) zaczął funkcjonować nieco później. Nazwa Sandecz jest o wiele wcześniejsza od obu miast odsyła nas bowiem do XI wieku - od niej wywodzi się określenie ziemia sądecka zanotowane w początkach wieku XIII.
Początki miasta sięgają XIII wieku, kiedy król Wacław II polecił lokować miasto Sącz (Stary Sącz) wójtowi Bartoldowi na nowym miejscu. Wkrótce król ufundował również kościół oo. franciszkanów, z którego powstaniem wiąże się piękna legenda ikony Przemienienia Pańskiego.
Miasto, przez które przebiegały ważne szlaki handlowe łączące Bałtyk z Dunajem i które leżało przy szlaku koszycko-krakowskim, było świadkiem wielu doniosłych wydarzeń historycznych, takich jak np. przybycie poselstwa węgierskiego po królewnę Elżbietę, córkę Władysława Łokietka. W 1344 Kazimierz Wielki potwierdził lokację miasta i zwolnił mieszczan sądeckich z ceł, zapoczątkowując budowę zamku, na którym w 1409 Jagiełło wraz księciem Witoldem układali plany wojny z Zakonem Krzyżackim. Również u późniejszych władców Sącz zyskiwał cenne przywileje i zwolnienia od podatków. Nowy Sącz nawiedzały jednak nie tylko ważne osobistości, ale i klęski: liczne pożary i powodzie, którym zawsze stawiał czoła. W 1683, miasto witało uroczyście powracającego po odsieczy wiedeńskiej króla Jana III Sobieskiego. Czasy zaborów nie zahamowały rozwoju miasta - powstały zakłady przemysłu kolejowego, jak i wiele odcinków linii kolejowych. Nie znaczy to jednak, że był to czas pozbawiony represji. Austriacy ustanowili dla miasta nowy herb, usuwając postać św. Malgorzaty z jego pola. Kasata klasztorów (reforma józefińska) wpłynęła na upadek oświaty w mieście, gdyż zamknięto szkoły prowadzone przez duchownych. Zabytkowy zamek służył garnizonowi wojskowemu jako magazyn, a w jego podziemiach władze zaborcze osadziły więźniów - przeciwników politycznych Austrii.
W 1900 Nowy Sącz liczył 15.724 mieszkańców, katolików - 10.568, grekokatolików - 252, ewangelików - 217, Żydów - 4.687. W czasie I wojny światowej w mieście stacjonowały wojska rosyjskie. Po odzyskaniu niepodległości, w okresie dwudziestolecia międzywojennego nastąpił czas ożywienia gospodarczego i społecznego, powstawało szereg organizacji i stowarzyszeń, zwiększyła się liczba mieszkańców.
6 IX 1939 miasto zostało zajęte przez Niemców mimo silnego oporu mieszkańców, zaczęły się prześladowania, wywózki i egzekucje. Na kilka dni przed wejściem do miasta Armii Czerwonej Niemcy wysadzili w powietrze zamek królewski (17.I.1945 r.) Materialne straty miasta w II wojnie światowej wyniosły 61%. Hitlerowscy okupanci wymordowali 12 000 mieszkańców miasta, które w 1945 liczyło 24 000 obywateli. W styczniu 1945 do Sącza weszły wojska radzieckie.
Znamienną datą w historii Nowego Sącza był 16 VI 1999, kiedy papież Jan Paweł II dokonał beatyfikacji bł. Kingi w Starym Sączu.
Żydzi w Nowym Sączu
Żydzi pojawili się w Nowym Sączu w 1667, kiedy otrzymali od Michała Korybuta Wiśniowieckiego przywilej osiedlania się w obrębie murów miejskich. Niedługo później, bo w 1699, otrzymali od starosty nowosądeckiego Jerzego Pawła Lubomirskiego przywilej na wzniesienie synagogi w północno-zachodniej części miasta zamieszkiwanej przez większość Żydów sądeckich.
|
Synagoga wzniesiona została niedaleko zamku królewskiego. Budynek powstał w 1746. Zbudowano go z cegły na planie prostokąta, nakryty łamanym „polskim” dachem. Sala modlitw zajmowała ¾ budynku, zdobiło ją dziesięciopolowe sklepienie typu klasztornego wspierające się na czterech filarach. Barokowe w stylu, kunsztowne wnętrze zaprojektował znakomity polski artysta, malarz, poeta i dramaturg – Stanisław Wyspiański, w czasie swoich wędrówek po ziemi sądeckiej w 1889. Synagoga posiadała również przedsionek, salę posiedzeń kahału i sądu rabinackiego oraz na piętrze babiniec, do którego wiodło osobne wejście. Pożar, jaki przeszedł przez miasto w 1894 nie oszczędził i synagogi. Odbudowano ją w stylu architektury końca XIX zachowane do dzisiaj. Fasadę budynku zamykają wtopione w jej bryłę kwadratowe wieże.
W czasie II wojny światowej synagogę zamieniono na magazyn mienia żydowskiego. Również po wojnie, do czasu przekazania jej przez gminę krakowską miastu Nowy Sącz w 1974 r znajdowały się w niej magazyny różnych towarów. Zniszczony budynek przejęło Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu z przeznaczeniem na galerię sztuki. Budynek został gruntownie odnowiony. Salę główną nakrywa strop kasetonowy wsparty na zachowanych filarach. Galeria nosi nazwę „Stara Synagoga” i znajduje się przy ul. . Berka Joselewicza 12. Zawiera ekspozycję sądeckich judaików przygotowaną przez Elżbietę Długosz.
Synagoga. Foto: A.Olej&K. Kobus:
W Sączu działała dynastia cadyków zapoczątkowana przez Chaima Halberstama, (zm. 1875), oraz słynna jesziwa. Kult tych cadyków jest rozpowszechniony w świecie, a grób cadyka Halberstama często odwiedzany. Dziś w odnowionym ohelu stojącym na środku cmentarza zobaczyć można współcześnie wykonane macewy potomków Chaima, również cadyków. Ostatni z nich, Mordechaj Halberstam, zmarł w 1942 w Tarnowie, a rezydujący w Grybowie rabin Baruch Halberstam został zamęczony przez hitlerowców w Bełżcu.
Wzmianki o Żydach pojawiają się także w historii sądeckich świątyń chrześcijańskich, jak np. w historii średniowiecznego kościoła pw. Narodzenia NMP oo. franciszkanów. Należał on do najchętniej uczęszczanych kościołów przez mieszczan sądeckich, a zabudowania klasztorne niejednokrotnie były miejscem sejmików szlacheckich. Również chętnie wznosili wokół niego swoje domostwa Żydzi. Dwa wielkie pożary pod koniec XVIII wieku zniszczyły klasztor, a kasata zakonów w 1785 położyła ostateczny kres świetności tego miejsca. Zaborcze władze austriackie zburzyły kościół pozostawiają jedynie kaplicę Przemienienia Pańskiego, gdzie znajdowała się ikona związana z początkami miasta. Ikonę przeniesiono jednak do kościoła farnego, a ocalałe zabudowania franciszkańskie oraz kaplicę zakupili od Skarbu Austriackiego Żydzi, którzy nie mogąc korzystać z budynków takiego pochodzenia odsprzedali je gminie ewangelickiej założonej dla kolonistów niemieckich w Nowym Sączu. I tak w dawnej kaplicy Przemienienia powstał zbór kościoła ewangelicko-augsburskiego, po II wojnie światowej upaństwowiony, po 1950 ponownie oddany gminie ewangelickiej.
Najstarszy kirkut w Nowym Sączu znajdował się przy ul. P. Skargi na tzw. skarpie miejskiej i nosił nazwę „okopiska żydowskiego”. Obecny kirkut założony został pod koniec XIX wieku a poszerzony w 1926. Otoczony jest murem z wejściem od ul. Rybackiej, klucz do cmentarza i ohelu u państwa Holcer (Rynek 12).
Cmentarz był w czasie wojny miejscem egzekucji Polaków i Żydów, ich kaźń upamiętnia obelisk odsłonięty 18 czerwca 1959 z napisem „Ofiarom hitlerowskiego barbarzyństwa i bohaterom walki o wolność narodu polskiego 1939-45”. Opiekunem cmentarza żydowskiego jest Jakub Müller.
Cykliczne imprezy kulturalne:
Imieniny miasta - czerwiec (św. Małgorzaty)
Dni Sztuki Wokalnej im. Ady Sari - maj, co dwa lata,
Przegląd Orkiestr Dętych - czerwiec
Święto Dzieci Gór: lipiec - sierpień,
Czwartki u prezydenta - raz w miesiącu
Zapraszamy do dyskusji na temat "Nowy Sącz"
|
mapa miejsc
|