|
Oświęcim
Oświęcim (żyd. Ojszwicim, Oszpitzin, Oszwitzin). Miasto powiatowe w województwie małopolskim położone nad rzeką Sołą.
Warto zobaczyć:
- Średniowieczny układ urbanistyczny rynku z XIV i XV w.
- Zamek oświęcimski z gotycką wieżą z przełomu XIII i XIV w. mieszczący zbiory hitoryczno-etnograficzne
- Kościół św.Krzyża
- Kościół Wniebowzięcia NMP z XIV w.
- Synagoga Chewra Lomdei Misznajot
- Centrum Żydowskie
- Centrum Dialogu i Modlitwy
- Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży
Rys historyczny
Wykopaliska archeologiczne potwierdzają istnienie osady handlowej na terenie dzisiejszego miasta już w czasach rzymskich. Pierwszy etap rozwoju miasta należy określić przedlokacyjnym. Istniała ok. XI wieku kasztelania oświęcimska obejmująca terytorium po obu stronach Wisły. Faza przedlokacyjna zakończyła się w 1241, kiedy osadę napadli i doszczętnie zniszczyli Tatarzy.
Lokacja miasta nastąpiła w XIII wieku, prawdopodobnie ok. 1272 roku, prawo lokacji potwierdził w 1291 książę cieszyński Mieszko I rozszerzając je o dodatkowe przywileje gospodarcze takie jak prawo handlu i składu soli wielickiej i ołowiu, przywilej pobierania mostowego na Sole i Wiśle. Początkowo zabudowa miasta była drewniana, wyjątek stanowiły klasztor dominikanów , kościół parafialny i wieża na wzgórzu zamkowym. W 1317 powstało Księstwo Oświęcimskie, w którym władzę objął Władysław, syn Mieszka I cieszyńskiego. W 1445 nastąpił jednak jego podział pomiędzy synów księcia oświęcimskiego Kazimierza na księstwa: oświęcimskie, zatorskie, toszeckie. W 1457 książę Jan IV sprzedał Księstwo Oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi i w ten sposób ziemie te zostały włączone do dóbr korony. Pod koniec XV wieku i na początku XVI w mieście wybuchały wielkie pożary, zniszczenia były tak ogromne, że król zwolnił miasto od podatków na 15 lat.
W wieku XVI miasto rozwijało się, wzrastała liczba kupców i rzemieślników. Powstał szpital i przytułek dla ubogich. W 1564 nastąpiło pełne wcielenie do Korony księstw oświęcimskiego i zatorskiego, na mocy aktu inkorporacyjnego wydanego przez króla Zygmunta Augusta.
Najazd Szwedów w XVII wieku spustoszył miasto. Na uwagę zasługuje fakt, że najeźdźcom stawiły opór oddziały złożone z górali żywieckich i okolicznych chłopów pod wodzą Jana Torysińskiego, jednak nie zdołały one utrzymać miasta i Szwedzi w odwecie zajmując ponownie miasto zamienili je w ruinę. Z 500 domów mieszkalnych pozostało zaledwie 40, zniszczony został skład solny, zamek i kościół. Na początku XVIII wieku wybuchła zaraza, a kilka lat później pożar, który zniszczył zabudowę rynku oraz synagogę. W latach 1768-72 zamek oświęcimski był siedzibą konfederatów barskich.
Po rozbiorze Polski w 1772 Oświęcim znalazł się w zaborze austriackim, w Galicji, przechodząc reorganizację władz oraz zmianę herbu miasta. W latach 1805 i 1813 doszło do katastrofalnych powodzi, przesunięcia koryta Soły, które spowodowało, że część wzgórza zamkowego z zabudowaniami runęła do rzeki. Ruiny przeznaczone do rozbiórki przez władze austriackie wykupił ks. Idzi Russocki.
W 1820 księstwa oświęcimskie i zatorskie zostały wyłączone z Galicji i przyłączone do Związku Niemieckiego podległego cesarzowi Austrii. Oświęcim powrócił do Galicji w 1850 r., a w cztery lata później stał się siedzibą powiatu.
Wiek XIX to stulecie powtarzających się wielkich pożarów (1863 - spłonęło 2/3 zabudowy, m.in.: ratusz, wieża kościoła, dwie synagogi i szpital; 1881- spłonął kościół parafialny) oraz rozbudowy linii kolejowej, dzięki czemu nastąpiło ożywienie w handlu i rozwój przemysłu. Do najstarszych zakładów produkcyjnych należała Fabryka Wódek i Likierów Jakuba Heberfelda. Nastąpił znaczący wzrost liczby ludności miasta. W 1890 liczyło ono 5054 mieszkańców, w tym 2535 Żydów.
Niebagatelną rolę w rozwoju miasta na początku XX wieku odegrały zakony: serafitek i salezjanów, przyczyniając się nie tylko do ożywienia religijnego, ale również do podniesienia poziomu edukacji młodzieży. Charakterystycznym zjawiskiem demograficznym na tym terenie dla przełomu XIX i XX wieku była migracja zarobkowa do Stanów Zjednoczonych, Kanady i Brazylii.
Mieszkańcy ziemi oświęcimskiej brali czynny udział w walkach o niepodległość Polski w szeregach Legionów Józefa Piłsudskiego, który przebywał w Oświęcimiu w lutym 1915. Wówczas przeniesiono do Oświęcimia niektóre oddziały Naczelnego Komitetu Narodowego. 3 listopada 1918 Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie powołała Powiatowy Komitet Likwidacyjny z siedzibą w Oświęcimiu. Pomimo podpisania traktatu pokojowego w Wersalu, 28 czerwca 1919, kwestia ustalenia polskich granic pozostawała otwarta. Oświęcim jako miasto graniczące z Górnym Śląskiem był od początku zaangażowany we wspieranie Górnoślązaków. W sierpniu 1919 na wieść o powstaniu śląskim powołano Komitet Niesienia Pomocy Górnoślązakom. Po upadku I powstania śląskiego w oświęcimskiej osadzie barakowej znalazło schronienie ponad 1000 osób. Rok później utworzono Powiatowy Komitet Plebiscytowy, który działał do 1921 wspierając powstańców w czasie II i III powstania śląskiego. W 1920 powstał Komitet Wygnańców Śląska Cieszyńskiego zajmujący się sprawami bytowymi cieszyniaków zmuszonych do opuszczenia swych ziem przez władze czeskie oraz Komitet Obrony Praw Śląska Cieszyńskiego mający charakter polityczny.
Dwudziestolecie to również był czas dynamizacji przemysłu, powstało szereg nowych zakładów przemysłowych, nastąpiło ożywienie polityczne. Działało szereg organizacji o charakterze patriotycznym i edukacyjnym: Związek Legionistów Polskich, Związek Powstańców Śląskich, Związek Inwalidów Wojennych, Związek Strzelecki, drużyna skautowa "Żółta Jedynka".
Niemcy wkroczyli do Oświęcimia po bitwie pod Rajskiem i rozbiciu polskich dwóch batalionów 6 dywizji piechoty broniących kraju pod dowództwem mjr Piotra Ryby. Niemcy zaraz po objęciu miasta potraktowali radę miejską jako zakładników – w razie śmierci jednego Niemca – wszyscy członkowie rady mieli być rozstrzelani. Rada przestała istnieć w połowie listopada 1939, wszelką władzę w mieście pełnili hitlerowcy, jednym z ich pierwszych zarządzeń było skierowanie inteligencji, księży i Żydów do prac porządkowych w mieście. Ziemia oświęcimska została włączona do III Rzeszy. W 1940 Himmler wydał rozkaz założenia obozu koncentracyjnego Auschwitz, usytuowania go w dawnej osadzie barakowej (służącej pierwotnie jako schronienie dla uchodźców) i rozbudowania jej siłami więźniów. Pierwszy transport więźniów 728 mężczyzn (Polaków i Żydów) – więźniów politycznych z Tarnowa przybył 14 czerwca 1940.W latach 1940-41 okupanci przesiedlili miejscową ludność, a "oczyszczone" tereny określili mianem "obszaru interesów obozu koncentracyjnego Aushwitz". W latach 1941-44 wysiedlili ludność z okolicznych miejscowości: Nowej Wsi, Witkowic, Osieka, Polanki Wielkiej, Zatora i przyległych wsi zgodnie z polityką umacniania niemczyzny na terenach włączonych do Rzeszy. Niemcy planowali przebudowę miasta, co wiązało się z wyburzeniem kościoła, ratusza i ulic wokół rynku - do czego jednak ostatecznie nie doszło. W Dworach zbudowali zakłady chemiczne I.G. Farben. Oświęcim został wyzwolony 27 stycznia 1945 przez wojska radzieckie.
Po II wojnie światowej miasto zostało w powszechnej świadomości utożsamione z hitlerowskim obozem Auschwitz. Oświęcim jest członkiem Światowego Związku Męczeńskich Miast Pokoju, Polskiego Związku Miast Pokoju oraz Międzynarodowego Stowarzyszenia Miast Orędowników Pokoju. W 1998 za działania pokojowe otrzymał z rąk Sekretarza Generalnego ONZ tytuł Orędownika Pokoju. We wrześniu 2000 w Oświęcimiu odbyło się zgromadzenie Generalne Międzynarodowego Stowarzyszenia Miast Orędowników Pokoju. Wiele inicjatyw podejmuje Oświęcimskie Centrum Kultury, m.in. organizując od 1985 Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych "Kochać człowieka" mający obecnie międzynarodowy charakter. Rozszerzeniem formuły tego festiwalu jest Ogólnopolskie Biennale Fotografii "Kochać człowieka".
|
Odmienną formą skierowaną do młodego pokolenia jest "Forum Dziecięcych Inicjatyw Pokojowych", w ramach którego organizowany jest Międzynarodowy Dziecięcy Festiwal Folklorystyczny "Darujmy światu pokój" oraz Ogólnopolski Konkurs Plastyczny pod tym samym hasłem.
W 1986 z inicjatywy Akcji Znaków Pokuty powstał Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży mając na celu pracę z młodym pokoleniem nad znoszeniem barier wynikających z historii, nad budowaniem porozumienia i przezwyciężania różnych form nacjonalizmu, rasizmu i antysemityzmu.
W 1992 z inicjatywy kard. Franciszka Macharskiego powstało Centrum Dialogu i Modlitwy - katolicka instytucja służąca jako miejsce uczczenia pamięci ofiar, ale również miejsce edukacji, spotkania, rozmowy, refleksji i modlitwy. Działania pedagogiczne tam prowadzone mają na celu kształtowanie postawy otwartości i szacunku.
W 1995 powstała w Nowym Jorku Auschwitz Jewish Center Foudation, a jej organizacją siostrzaną jest działająca od 1996 w Polsce Fundacja Edukacyjne Centrum Żydowskie w Oświęcimiu. Siedziba Centrum znajduje się w otwartym 12 września Centrum Żydowskim w Oświęcimiu, które obejmuje również jedyną ocalałą i odnowioną synagogę oświęcimską Chewra Lomdei Misznajot. Centrum prowadzi działalność edukacyjną stawiając sobie za cel upamiętnienie ofiar Shoah przez studia nad żydowskim życiem, historią i kulturą przed II wojną światową.
Ważną rolę pełni Centrum Edukacyjne będące działem Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau prowadząc rozbudowane i wielopoziomowe kształcenie nauczycieli (od kilkudniowych konferencji po studia podyplomowe) i realizując program "Jesteście po to, by dawać świadectwo" i publikując materiały historyczne i dydaktyczne.
Miasto szczyci się osiągnięciami sportowców w łyżwiarstwie figurowym, hokeju i pływaniu.
Żydzi Oświęcimia
Początki osadnictwa żydowskiego w Oświęcimiu należy datować na początek wieku XVI. Kolejna wzmianka pojawia się w dokumencie z 1549 wymieniającym inwentarz dóbr i dochodów starostwa oświęcimskiego. 28. lipca 1563 król Polski Zygmunt August nadał mieszczanom oświęcimskim przywilej zabraniający osiedlania się nowym Żydom w mieście oraz nakazujący by domy będące w posiadaniu Żydów zostały przez nich sprzedane.
Synagoga w Oświęcimiu. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Lustracja królewska przeprowadzona rok później wymienia jedynie 5 Żydów mieszkających w Oświęcimiu. Wiadomo jednak, że w 1588 mieszczanin oświęcimski Jan Pietraszewski przekazał swoje nieruchomości pod budowę synagogi i cmentarza żydowskiego, a w 1636 król Polski Władysław IV Waza nadał Gminie Żydowskiej w Oświęcimiu przywilej zapewniający prawo zamieszkiwania, posiadania domów, posesji, handlu, oraz korzystania z synagogi i cmentarza.
W 1872 żydowski kupiec Landau nabył ruiny zespołu podominikańskiego (kościół, kaplicę św. Jacka i zabudowania klasztorne) i urządził w nich stajnie, składy węgla, nafty i nawozów, jatki oraz w dawnej zakrystii sklep, a w kaplicy św. Jacka skład szmat i kości, co budziło niechęć i sprzeciw ludności katolickiej. Budynki te zostały odkupione od niego przez komitet obywatelski powołany do życia z inicjatywy ks. Andrzeja Knycza w 1895 i przekazane sprowadzonym przez niego Salezjanom, którzy odbudowali kaplicę i kościół oraz założyli nowoczesną szkołę dla chłopców.
W 1904 urzędnik kolejowy Kaszny wykupił również od Żydów zrujnowany zamek oświęcimski, odremontował go, częściowo przebudował, założył w nim winiarnię i piwiarnię oraz pokoje hotelowe dla przyjezdnych gości.
W 1914 liczba mieszkańców Oświęcimia wynosiła 10 126 osób z czego 5358 stanowili Żydzi. W dwudziestoleciu międzywojennym Oświęcim zamieszkiwało więcej Żydów niż katolików, stanowili oni więc również większość w radzie miasta. O poprawnej współpracy obu środowisk świadczyć może fakt, że w 1934, kiedy z okazji 25-lecia kapłaństwa ks. kanonik Jan Skarbek otrzymał honorowe obywatelstwo Oświęcimia – życzenia i gratulacje złożyła mu oficjalna delegacja ludności żydowskiej wraz z wiceburmistrzem dr Emilem Reichem i rabinem Bombachem.
Prężnie działało w odrodzonej Polsce harcerstwo, również harcerstwo żydowskie. 21 maja 1933 na boisku sportowym w Oświęcimiu odbył się zlot harcerzy żydowskich, na który przybyło ok. 400 osób z drużyn harcerskich Krakowa, Tarnowa, Krzeszowic, Bielska, Dziedzic, Królewskiej Huty, Sosnowca i Będzina. Funkcjonowało kilkadziesiąt organizacji społeczno-politycznych (m.in.: "Komitet Żydów Polskich", "Zrzeszenie Kobiet Żydowskich" czy "Stowarzyszenie Żydowskich Robotników i Pomocników Handlowych") oraz organizacji kulturalno-oświatowych (jak np.: "Żydowskie Koło Śpiewacze 'Szir'" czy Stowarzyszenie Żydowskich Słuchaczy Uniwersytetu Jagiellońskiego – Ognisko w Oświęcimiu”), sportowych (np. Żydowskie Towarzystwo Sportowe "Kadimach") czy religijnych (np.: "Izraelickie Stowarzyszenie Modlitewne").
Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Oświęcimia 3 września 1939 miasto zostało wcielone do Rzeszy, a mieszkający w nim Żydzi poddani wszelkim rozkazom i zarządzeniom w niej panującym. Zmuszani byli do całkowitego podporządkowania się niemieckim władzom, przymusowej pracy w mieście i przy budowie obozu koncentracyjnego. Dnia 18 lutego 1941 marszałek Rzeszy Herman Góring zarządził wysiedlenie wszystkich Żydów z Oświęcimia celem zwolnienia mieszkań dla zatrudnionych przy budowie zakładu w Dworach "Buna Werke". Niemcy wysiedlili oświęcimskich Żydów - część do Chrzanowa, część do Sosnowca.
Synagoga
Stowarzyszenie Lomdej Misznajot (Stowarzyszenie Studiujących Misznę) zakupiło w 1912 parcele od Józefa i Gizeli Glassów i rozpoczęło budowę parterowej synagogi, która zaczęła funkcjonować prawdopodobnie już w 1914. W czasie II wojny hitlerowcy zniszczyli w Oświęcimiu wszystkie bóżnice poza tą jedną, w której umieścili magazyn amunicji. Po wojnie na krótki czas budynek powrócił do pełnienia funkcji sakralnych, po czym wykorzystywany był jako magazyn. w 1998 został przekazany Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej, która przekazała ją na rzecz Centrum Żydowskiego w Oświęcimiu. Uroczyste otwarcie synagogi nastąpiło 12 września 2000. Jedynym oryginalnym elementem wnętrza świątyni jest tablica pochodząca z 1928 r. poświęcona 3 opiekunom (hebr. gabbaim).
Cmentarz
Nie jest znane miejsce pierwszej lokalizacji cmentarza żydowskiego w Oświęcimiu, poza faktem, że znajdował się on na terenie starego miasta w 1588. Zachowany kirkut, pochodzący z przełomu XVIII i XIX wieku położony jest u zbiegu ulic Dąbrowskiego i Wysokie Brzegi. Najstarszy odnaleziony nagrobek pochodzi z 1757 r. W czasie II wojny kirkut został całkowicie zdewastowany przez Niemców, a część jego powierzchni została przeznaczona na rozbudowę obecnej ul. Dąbrowskiego (ówcześnie planowanej Krakauerstrasse). Kirkut zamknięto w 1941 po wysiedleniach Żydów z Oświęcimia. Po wojnie uporządkowali go ci, którzy wojnę przeżyli i powrócili do rodzinnego miasta. Odnowiono również mur okalający cmentarz. Ponownie został on uporządkowany w latach 80-tych i w 2004 dzięki funduszom Ashera Scharfa z Nowego Jorku. Ułożono wówczas zniszczone macewy w dwa lapidaria i odbudowano ohel upamiętniający rodzinę Scharfów. Drugi ohel należy do Szymona Klingera – ostatniego oświęcimskiego Żyda (1925-2000). Zachowało się ok. 800 macew. Cmentarz jest własnością Gminy W Bielsku-Białej, jest dostępny dla zwiedzających.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Oświęcim"
|
mapa miejsc
|