SERWIS INFORMACYJNY     

Ślady i Judaica

Oświęcim


Atrakcje turystyczne
Zachowało się kilka budowli z czasów, gdy Oświęcim był stolicą udzielnego księstwa: zamek nad Sołą (II połowa XIII w., potem kilkakrotnie niszczony i przebudowywany); pozostałości murów obronnych; gotycki kościół Najświętszej Marii Panny Wspomożycielki (I połowa XIV, przebudowany 1899–1906). Z nowszych budowli – interesujący ratusz z I połowy XIX w., XVIII-wieczne domy.


Oświęcim (żyd. Ojszwicim, Oszpitzin, Oszwitzin)
Początki osadnictwa żydowskiego w Oświęcimiu sięgają średniowiecza. Miasto, wówczas stolica niezależnego księstwa, rozwijało się jako dynamiczny ośrodek handlu solą. Napływ Żydów musiał osiągnąć spore rozmiary, skoro już w 1563 r. zabroniono im budować domy wokół rynku. W 1588 r. powstała synagoga, wytyczono także cmentarz. Wedle lustracji z 1561 r. Żydzi mieli opłacać podatki pieprzem i szafranem. Czasy nowożytne przyniosły miastu długotrwałą stagnację. Przerwała ją w połowie XIX w. budowa węzłowej stacji kolejowej. Na początku XX w. starozakonni stanowili około 50% mieszkańców (w 1939 r. – aż 58%, czyli 7 tys. osób). Dzielnica żydowska rozciągała się na północ od rynku, nad rzeką. Działało pięć klubów sportowych, teatr amatorski i Stowarzyszenie Kobiet Hebrajskich.

Życie religijne pielęgnowano w gimnazjum żydowskim, ośmiu chederach i trzech jesziwach (bełskiej, bobowskiej i radomszczańskiej). Tutaj produkowano niezwykle popularne wśród Żydów alkohole, m.in. słynną pesachówkę Haberfelda. Wojnę przeżyło około 70 Żydów, którzy niebawem wyemigrowali. Dziś na pl. ks. Skarbka 5 w synagodze Stowarzyszenia Studiowania Miszny (Chewra Lomdei Misznajot) okazjonalnie odprawiane są nabożeństwa.

Synagoga Stowarzyszenia Studiowania Miszny (Chewra Lomdei Misznajot) i Centrum Żydowskie w Oświęcimiu

Synagoga w Oświęcimiu, foto: A.Olej&K. Kobus:

Najistotniejszą pamiątką po przedwojennym żydowskim Oświęcimiu jest Synagoga Stowarzyszenia Studiowania Miszny (Chewra Lomdei Misznajot) wraz z zespołem przylegających do niej budowli, mieszczącym dziś Centrum Żydowskie. Bóżnica ta znajdowała się niegdyś w granicach dzielnicy żydowskiej. Obecny gmach wzniesiono w 1900 r. Zwraca uwagę wydzielona wyższa część północna. Zachowały się dwie oryginalne tablice. Pierwsza upamiętnia fundację (Synagogę tę wybudowała Minda Cwajtel w rocznicę śmierci swego męża Szlomy Zalmana w roku 1900; ściana wschodnia), druga – urzędników synagogi: Zingera, Goldsztajna i Najberga (1928). Parochet podarował znany reżyser filmowy Janusz Morgensztern. Synagogą opiekuje się Fundacja Edukacyjne Centrum Żydowskie (The Auschwitz Jewish Center Foundation) mieszcząca się w tym samym budynku. Prowadzi ona szeroką działalność edukacyjno-kulturalną, koncentrując się na upamiętnianiu ofiar Zagłady przez studia nad życiem i kulturą Żydów. Prezentowana w Centrum Żydowskim ekspozycja ukazuje życie dawnej społeczności oświęcimskiej. Na życzenie można także obejrzeć film i zamówić przewodnika (konieczny wcześniejszy anons telefoniczny).

Centrum Żydowskie w Oświęcimiu mieści się przy pl. ks. Skarbka 5, %33 8447002, info@ajcf.pl; nd.–czw. 8.30–17.00, pt. latem 8.30–17.00, zimą 8.30–14.00. Fundacja ma także biuro w Nowym Jorku: Auschwitz Jewish Center Foundation, 36 West 44th Street, Suite 310, NY 10036 (%2125751050, info@ajcf.org) i angielskojęzyczne strony www.ajcf.org.


Chasydzi mieli zwyczaj wędrować przez cały rok z miasta do miasta jako żebracy i uczyć się w ten sposób pokory. Nigdy nie pozostawali w żadnym mieście krócej niż dzień mimo upokorzeń, jakich mogli doznać. Nigdy nie pozostawali w żadnym mieście dłużej niż dwie noce, nawet jeśli spotykali się z gościnnością. Około 1760 r. młody rabin Elimelech z Leżajska i jego brat Zusja z Annopola wędrowali przez Polskę z miasta do miasta. Pewnego popołudnia obaj bracia przybyli wyczerpani i głodni do niewielkiego miasteczka. Chociaż byli głodni, nie mogli jeść. Chociaż byli wyczerpani, nie mogli spać. Odczuwali coś, czego nigdy przedtem nie zaznali. Ogarnęło ich uczucie niewymownego lęku. Przejmowała ich straszliwa bojaźń. Ogarniał ich najgłębszy smutek. W środku nocy opuścili miasto i już nigdy do niego nie wrócili. To miasto nazywa się po hebrajsku Uszpizin – Oświęcim (cyt. za Byronem L. Sherwinem, Duchowe dziedzictwo Żydów polskich.).


Obóz koncentracyjny Auschwitz
Obóz Auschwitz-Birkenau jest jednym z XX-wiecznych symboli absolutnego zła. Choć przerażają pozostawione ku przestrodze kompleksy urządzeń zaprojektowanych i wzniesionych po to, by człowiek mógł efektywniej mordować drugiego człowieka, wizyta tutaj jest obowiązkiem. Ominąć Auschwitz znaczyłoby przymknąć oczy na rzeczywisty epilog dziejów Żydów polskich, jaki napisała dla nich pozbawiona litości historia.

14 IV 1940 r. trafili tu pierwsi więźniowie – 728 Polaków z Tarnowa. Niebawem obóz stał się areną fizycznej likwidacji Żydów i Cyganów. Został rozbudowany, a w okolicy założono sieć ponad 40 podlegających mu miejsc eksterminacji, z największym cmentarzyskiem świata – obozem zagłady w Birkenau (Brzezinka) na czele.

Od stycznia 1942 r. naziści rozpoczęli planową eksterminację, której głównym ośrodkiem był obóz w Birkenau. W okresie najintensywniejszego ludobójstwa, latem 1944 r., ginęło dziennie 20 tys. osób. Nadchodząca armia sowiecka zmusiła hitlerowców do zamknięcia obozów – ostatnie 65 tys. ofiar popędzono w tzw. marszach śmierci w głąb Niemiec. Rosjanie wkroczyli do Oświęcimia 27 I 1945 r., zastając jeszcze 7 tys. ocalałych, ale skrajnie wyczerpanych więźniów (w tym kilkaset dzieci). Ile osób zginęło w obozie, do końca nie wiadomo. Mówi się nawet o niemal 2 mln ludzi.

zobacz także

w internecie

Teksty prezentowane obok pochodzą z przewodnika Śladami Żydów polskich" autorstwa Adama Dylewskiego, wydanego przez wydawnictwo "Pascal".
Wejście do obozu prowadzi przez nowoczesny pawilon, w którym znajduje się punkt informacji turystycznej i czekają przewodnicy. Podczas całego zwiedzania warto trzymać się rozpoczynającego się tu wytyczonego szlaku. Prowadzi on do najistotniejszych miejsc. Po lewej stronie stoją baraki gospodarcze i wartownia SS, będąca niegdyś siedzibą kierownika obozu. Obok wznosi się najsłynniejsza chyba brama na świecie – napis głosi szyderczo Arbeit macht frei (praca czyni wolnym), choć odpowiedniejsza byłaby inskrypcja z Dantego: Porzućcie wszelką nadzieję. Szlak mija pierwszą aleję obozową i zakręca w prawo, w drugą. W kolejnych budynkach (blokach) tej alei umieszczono wiele wystaw. W bliższych murowi (po lewej stronie) znajdują się tzw. ekspozycje ogólne (blok nr 4 – zagłada, nr 5 – dowody rzeczowe zbrodni, nr 6 – życie więźnia, nr 7 – warunki mieszkalne i sanitarne). Po tej samej stronie, w rogu obozu, szczególnie wstrząsające miejsca: blok nr 10 – blok eksperymentów sterylizacyjnych, blok nr 11 – blok śmierci, znany z okrutnego znęcania się nad ofiarami. Na dziedzińcu bloku śmierci zachował się mur, pod którym zginęły tysiące niewinnych ludzi – tzw. ściana straceń. Po stronie prawej – poświęcone ofiarom z różnych stron świata ekspozycje państwowe (uwięzieni obywatele tych krajów byli w większości Żydami): nr 14 – kraje byłego ZSRR; nr 15 – Polska; nr 16 – Czechy i Słowacja; nr 17 – dawna Jugosławia i Austria; nr 18 – Węgry; nr 20 – Francja i Belgia; nr 21 – Włochy i Holandia. Za pawilonem włosko-holenderskim szlak zakręca z powrotem w pierwszą aleję. Za mijanym w tym miejscu murem znajdował się magazyn cyklonu B i mienia zagrabionego więźniom. W pierwszej alei – blok nr 27: martyrologia i walka Żydów. Ekspozycja poświęcona ofiarom Zagłady (czynna 8.30–18.00) została otwarta w 1968 r. W sąsiednim bloku nr 28 są pozostałości szpitala więźniarskiego. Dalej szlak wiedzie prosto, przez cały obóz, mijając obszerne zabudowania kuchni obozowej, i wychodzi wprost na komorę gazową oraz krematorium. Zdumiewają niewielkie rozmiary tych pomieszczeń, jak również szokujące usprawnienia, m.in. poruszające się na specjalnych szynach wózki do przewozu ciał. Szubienica pochodzi z 1947 r. Zawisł na niej skazany na publicznie wykonaną karę śmierci komendant obozu Rudolf Höss.

Obóz zagłady Birkenau
Odległy o trzy kilometry od Auschwitz obóz w Birkenau powstał w 1942 r. w jednym tylko celu – aby stworzyć ośrodek eksterminacji na skalę nieznaną w dziejach świata. Inaczej niż w obozie macierzystym, nie było tutaj infrastruktury, dlatego musiano wznieść od podstaw ponad 300 budowli zajmujących łącznie 175 ha. To tu działała większość urządzeń zagłady systemu obozów oświęcimskich: cztery krematoria z komorami gazowymi, dwie prowizoryczne komory gazowe oraz doły i stosy spaleniskowe. Liczba więźniów sięgała 100 tys. Do dziś przetrwało tylko 45 budynków i 22 drewniane baraki.

Najlepiej poruszać się wyznaczoną trasą. Szlak rozpoczyna się przy bramie śmierci (wejście przy dawnej głównej wartowni SS) i główną aleją wiedzie do kolejowej rampy wyładowczej. Po prawej stronie dawne sektory: BIIa – tzw. kwarantanna (zachowane baraki); BIIb – obóz familijny dla Żydów z czeskiego Terezina (zachowany jeden barak); BIIc – obóz dla Żydów węgierskich. Tu należy skręcić w lewo, by przejść na sąsiednią aleję, przy której zachowało się stosunkowo najwięcej budynków obozowych. Baraki po obu stronach należały niegdyś do części BIa i BIb, tworzących obóz kobiecy. Są tu m.in. baraki karnej kompanii, latryny i umywalnie więźniarskie. Głównym punktem ekspozycji są pozostałości po krematoriach i komorach gazowych, między którymi wznosi się od 1967 r. Międzynarodowy Pomnik Ofiar Faszyzmu. Zachowały się również budynki łaźni obozowej, staw, do którego zsypywano ludzkie popioły, i komendantura. Trzeba pamiętać o stosownym zachowaniu – to największy cmentarz na świecie.


Obozy miały poważne znaczenie gospodarcze. Więźniowie pracowali za darmo na rzecz wielu niemieckich firm, jak IG Farben, Krupp czy Simens-Schuckert Werke AG. Według raportu Odilo Globocnika od kwietnia 1942 do grudnia 1943 r. przekazano do Banku Rzeszy 73 mln marek oraz 236 sztab złota (2909,69 kg), 2143 sztaby srebra (18 733,69 kg), 15,14 kg platyny, 249 771 $ w złocie, 15 883 złote pierścienie z brylantami, 2511,87 karatów brylantów, 1900 wagonów odzieży, bielizny itp. Przeraża lista krajów, z których pochodzili Żydzi: Austria, Belgia, Białoruś, Bośnia, Chorwacja, Czechy, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Macedonia, Niemcy, Norwegia, Polska, Rosja, Rumunia, Serbia, Słowacja, Słowenia, Stany Zjednoczone, Szwajcaria, Turcja, Ukraina, Węgry, Wielka Brytania i Włochy.


Oba obozy stanowią obecnie jedno muzeum – Państwowe Muzeum Oświęcim-Brzezinka, ul. Więźniów Oświęcimia 20, %33 8432022, 8432077; 8.00–15.00 (16 XII–29 II), 8.00–16.00 (1 III–31 III, 1 XI–15 XII), 8.00–17.00 (1 IV–30 IV, 1 X–31 X), 8.00–18.00 (1 V–31 V, 1 IX–30 IX), 8.00–19.00 (1 VI–31 VIII). Muzeum ma strzeżony parking (7.00–19.00): samochód 7 zł, mikrobus 12 zł, autobus 20 zł. Do Oświęcimia przybywa się zazwyczaj na wspólny dworzec kolejowo-autobusowy. Dojście stąd do KL Auschwitz jest proste: ul. Wyzwolenia do przecznicy Więźniów Oświęcimia lub S. Leszczyńskiej. Obie te ulice prowadzą wprost do muzeum. Można także skorzystać z komunikacji miejskiej – autobusem linii #1 do przystanku „Społem”. Podobóz KL Birkenau znajduje się 3 km od KL Auschwitz – od ronda przy ul. Wyzwolenia należy skręcić w ul. Leszczyńskiej i zaraz w prawo – na drogę do Katowic. Od 15 IV do 31 X między obozami kursuje autobus.


Marsz Żywych
To najważniejsza symboliczna impreza upamiętniająca Zagładę i jej ofiary. Odbywa się co roku i wyznaczany jest w związku ze świętem Jom ha-Shoah (Dzień Zagłady, 27 nisan – data zmienna; przypada 2 IV 2002, 29 IV 2003 i 18 IV 2004). Centralne uroczystości odbywają się pod pomnikiem w KL Birkenau. Wieńczą one marsz kilku tysięcy osób, rozpoczynany w muzeum Auschwitz. Odczytywane są nazwiska pomordowanych, odmawiany jest kadisz, ludzie zapisują swoje przeżycia na drewnianych tabliczkach, które potem przechowuje się w muzeum. Druga część Marszu Żywych odbywa się w Izraelu i połączona jest z obchodami Jom ha-Zikaron (Dzień Pamięci) i Jom ha-Acmaut (Dzień Niepodległości).

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Oświęcim" ?
Małopolska
 - Biecz
 - Bobowa
 - Brzesko
 - Dukla
 - Dąbrowa Tarnowska
 - Jarosław
 - Kraków i Kazimierz
 - Lelów
 - Lesko
 - Leżajsk
 - Nowy Sącz
 - Oświęcim
 - Przemyśl
 - Rymanów
 - Rzeszów
 - Sanok
 - Sieniawa
 - Tarnów
 - Łańcut
Podlasie
 - Białystok
 - Krynki
 - Sejny
 - Tykocin
Warszawa
 - Ferma w Grochowie-Witolinie
 - Pomnik Bohaterów Getta
 - Pomnik Żegoty
 - Sienna 55 - Złota 62
 - Synagoga Nożyków
 - Synagoga na Pradze
 - Szpital Dziecięcy Bersohnów i Baumanów
 - Szpital Starozakonnych
 - Szpital Starozakonnych na Pradze
Ziemia lubelska
 - Izbica
 - Kazimierz Dolny
 - Kock
 - Kraśnik
 - Lubartów
 - Lublin
 - Parczew
 - Sobibór
 - Szczebrzeszyn
 - Włodawa
 - Zamość
 - Łęczna

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl