|
Pabianice
Historia Pabianic sięga X wieku, chociaż prawa miejskie zostały przyznane dopiero w połowie XIV wieku. Miasto, jako własność kapituły krakowskiej, posiadało przywilej zakazujący ludności żydowskiej przebywania w nim. Zmiana tego stanu rzeczy następowała od 1793 roku, kiedy to władze pruskie zrównały w prawach wszystkie miasta, pozbawiając ich przywilejów zakazujących osiedlania się w nich Żydom. Wtedy też pojawili się w mieście pierwsi osadnicy żydowscy. W 1794 roku było ich piętnastu i stanowili wówczas niespełna cztery procent ogółu mieszkańców. Zgodnie z przepisem z 1808 roku, Żydzi nie mogli jednak nabywać nieruchomości bez zezwolenia władz państwowych. Na początku XIX wieku, po przyłączeniu miasteczka do Królestwa Polskiego, rozpoczęła się realizacja rządowych planów uprzemysłowienia tego regionu. Wiązało się to ze znacznym wzrostem liczby mieszkańców, napływem osadników, którym starano się stworzyć korzystne warunki. Spis ludności Pabianic z 1818 roku podawał na ogólną liczbę 826 osób, 26 Żydów, którzy stanowili wtedy ok. 3% ogółu mieszkańców.
W tym czasie Pabianice, jako miasto rolnicze, z niewielkim - pracującym głównie na zaspokajanie potrzeb okolicznych wsi - rzemiosłem, miały prawo do urządzania siedmiu jarmarków rocznie. Włączenie Pabianic do grona miast, w których rozwijany był przemysł włókienniczy, stało się ogromną szansą dla tego podupadającego ośrodka. Przybywającym do miasta wykwalifikowanym osadnikom, głównie tkaczom, przyznawano szereg przywilejów. Nie dotyczyły one jednak ludności żydowskiej. Zamiast spodziewanych udogodnień podlegała ona szeregu ograniczeniom, głównie dotyczącym nakazów osiedlania się w wyznaczonych rewirach, zakazów zakupu nieruchomości, przynależności do cechów rzemieślniczych, a także dostępności do niektórych zawodów, zakupu koncesji, itp. Żydów obowiązywał zakaz osiedlania się przy Starym Rynku oraz na Nowym Mieście aż do 1862 roku. Dopiero po przyznaniu Żydom prawa do zajmowania się przemysłem przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych, zaczęli oni lokować swe kapitały w przedsięwzięcia przemysłowe, a pabianickie zgromadzenie tkaczy przyjmowało ich do swego grona.
Osadnictwo żydowskie w mieście rozwijało się wolno. W 1827 roku mieszkało tu 134 Żydów, a w 1890 - 900.
Formalnie wszelkie ograniczenia osiedlania się przez Żydów w Pabianicach zostały zniesione w 1862 roku, jednak już w 1836 roku liczba żydowskiej ludności miasta stała się tak znaczna, że zasadne było utworzenie gminy żydowskiej na tym terenie. Początkowo, wzorem innych miast Królestwa Polskiego, utworzono Dozór Bóżniczy, a następnie Gminę Wyznaniową. Pierwsza synagoga w Pabianicach powstała na Starym Mieście w 1847r.
Żydzi, którzy przybyli do Pabianic, zajmowali się początkowo głównie handlem, składem przędzy, organizacją nakładu włókienniczego, chętnie także inwestowali kapitał w rozwijający się przemysł sukienniczy. Charakterystyczne dla żydowskich przedsiębiorców było łączenie rozmaitych dziedzin działalności gospodarczej. Towary wytwarzane w manufakturach Pabianic kierowane były głównie na zaspokojenie potrzeb rynku krajowego, zwłaszcza lokalnego. Handel taki prowadzony był na targach i jarmarkach w samych Pabianicach (które w XIX wieku miały już 12 jarmarków) i w okolicznych miasteczkach. Zbytem zajmowali się najczęściej sami wytwórcy. Dopiero w późniejszym okresie zaczęto organizować w Pabianicach nakład sukienniczy. Do znanych w mieście żydowskich rodzin fabrykanckich należeli np. Lewiccy, Poznańscy, Baruchowie.
Foto: A.Białkowski
Duże znaczenie wśród ortodoksyjnej części społeczności żydowskiej Pabianic odgrywał chasydyzm. W miasteczku zwolenników, nierzadko rywalizujących ze sobą dworów chasydzkich, mieli cadycy z Sochaczewa, Radoszyc, Góry Kalwarii.
Kultura
Na początku XX wieku zaczęło prężnie rozwijać się życie kulturalne Pabianic. Powstało wówczas Żydowskie Towarzystwo Dramatyczne, które organizowało amatorskie przedstawienia teatralne. Przetrwało ono pierwszą wojnę światową i działało również w odrodzonej Polsce. Działalność kulturalno – oświatową prowadziło również znane stowarzyszenie „Hazamir”.
W mieście funkcjonowały także biblioteki żydowskie, wychodziła lokalna, żydowska prasa, np. „Pabianice Caitung” (którego redaktorami byli M. Kajman, M. Kochman, M. Szmidt),
„Pabianicer Wochenblat.
Towarzystwa dobroczynne
Od końca XIX wieku tworzono w mieście towarzystwa dobroczynne, np. Stowarzyszenie „Strzecha Robotnicza”, powołane przez Poalej-Syjon, Żydowskie Towarzystwo Dobroczynności, prowadzące Żydowską Tanią Kuchnię. Charytatywne organizacje miały zawsze ważną funkcję w społeczności żydowskiej, zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych, w których konieczne stawało się objęcie pomocą potrzebujących. Zarówno „Strzecha Robotnicza”, jak i Żydowskie Towarzystwo Dobroczynności podczas pierwszej wojny światowej zajmowało się wydawaniem żywności najuboższym.
Dużą rolę w mieście odgrywały partie i stowarzyszenia polityczne, których działalność w wielu przypadkach zainicjowały wydarzenia związane z wybuchem pierwszej wojny światowej, a także odzyskanie przez Polskę niepodległości i zwiększenie swobód obywatelskich.
W dwudziestoleciu międzywojennym poparciem żydowskich wyborców cieszyły się partie syjonistyczne: Poalej-Syjon, (Poalej-Sjon), określany często nazwą „ortodoksi”z Alberem Szają na czele oraz socjalistyczny Bund. Partie żydowskie grupowały swe siły w blokach wyborczych przed wyborami do samorządu lokalnego, dzięki czemu udawało się im wprowadzić swoich przedstawicieli do Rady Miasta.
|
W 1918 roku powstał pabianicki oddział partii syjonistyczno-narodowej Mizrachi (skrót z jęz. hebr. Merkaz Ruchani – Religijne Centrum). Natomiast od 1927 roku w Pabianicach aktywniej zaczęła działać Agudat Israel.
Oświata
Zainteresowanie ideami syjonistycznymi znajdowało odzwierciedlenie w promowaniu przez takie partie oświaty żydowskiej, skoncentrowanej wokół nauki języka hebrajskiego. Tworzono szkoły żydowskie na różnych poziomach nauczania, w których oprócz przedmiotów świeckich nauczano także religii. Taką szkołą było m.in. powstałe w 1919 roku gimnazjum hebrajskie.
Szkolnictwo żydowskie w Pabianicach, od początku istnienia Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w pierwszej połowie XIX wieku, miało przede wszystkim charakter religijny i było zorganizowane tak, jak i w pozostałych miastach polskich. Nauczanie początkowe odbywało się w chederach, następnym poziomem były szkoły Talmud-Tora.
Powszechne szkolnictwo świeckie w okresie międzywojennym związane było z funkcjonowaniem koedukacyjnej szkoły żydowskiej, która początkowo była jednoklasowa.
Związki zawodowe
W latach międzywojennych charakter miasta był wybitnie przemysłowy, a 1/3 proletariatu Pabianic, stanowili robotnicy i rzemieślnicy żydowscy, dlatego też tworzenie środowiskowych związków zawodowych, stanowiło ważny element działalności politycznej. Związki zawodowe organizowano w poszczególnych zakładach, albo też zrzeszano w nich wytwórców reprezentujących ten sam fach, jak np. Związek Kamaszników.
Wojna i okupacja
W dwudziestoleciu międzywojennym Żydzi w Pabianicach stanowili 18% ogółu mieszkańców. Tuż przed wybuchem wojny w mieście żyło od 7 do 9 tys. Żydów. Okupacja hitlerowska w Pabianicach rozpoczęła eksterminację ludności żydowskiej. Oddziały niemieckie wkroczyły do Pabianic 8 września 1939r. Praktycznie od początku wprowadziły szereg ograniczeń dla ludności żydowskiej. Ograniczenia te połączone były z usankcjonowanymi prawnie rabunkami, zaborem mienia w postaci konfiskaty sklepów, zakładów produkcyjnych, warsztatów rzemieślniczych, składów, maszyn, itp. W listopadzie 1939 roku rozpoczęto akcję wyrzucania Żydów z wybranych mieszkań i przejmowania majątku przez miejscową ludność niemiecką. Przejmowano wszelki dobytek, a ludność żydowską Pabianic i okolicznych miasteczek i wsi przesiedlono do - zorganizowanego w na przełomie stycznia i lutego 1940 roku - getta.
W getcie ostatecznie umieszczono 8 – 9 tys. Żydów. Na polecenie okupanta powstała żydowska administracja getta (Judenrat) z Jehielem Rubinsteinem na czele, ale wkrótce po jej utworzeniu przywódców wraz z trzema członkami Judenratu aresztowano, a część aresztowanych zamordowano.
Getto zlokalizowane było na Starym Mieście i obejmowało ulice: Garncarską, Konopną, Kapliczną, Bóźniczną, Tuszyńską (obecna Piotra Skargi) i Poprzeczną.
Ludność zamieszkała w getcie została pozbawiona możliwości zarobkowania i pozyskiwania żywności, poza wyznaczonymi, nie wystarczającymi na zabezpieczenie niezbędnego do przeżycia minimum, przydziałami. Dodatkowo brak leków oraz pozbawienie pomocy lekarskiej, były przyczyną wybuchu epidemii i niezwykle wysokiej śmiertelności mieszkańców getta. W lutym 1942 roku dokonana została selekcja Żydów zamieszkałych w getcie poprzez oznaczenie ich dwoma kategoriami: „A” i „B”. Kategorie „A” otrzymywały wszystkie zdrowe osoby, które osiągnęły minimum 10 rok życia. Młodszym i chorym przyznano kategorię „B”.
Likwidację getta w Pabianicach rozpoczęto 16 maja 1942r. Przebiegała ona w sposób wyjątkowo brutalny. Grupa około 3,5 tys. Żydów z niewielką ilością dzieci została przewieziona do getta w Łodzi. Stu pięćdziesięciu pacjentów szpitala zostało zamordowanych na miejscu. Większość pabianickich Żydów, której przyznano kategorię „B”, wysłana została do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, część trafiła do getta w Łodzi, gdzie podzieliła tragiczny los tamtejszej ludności żydowskiej. Pozostawiono niewielką grupę wykwalifikowanych rzemieślników, około 250 osób, którzy zostali umieszczeni w obozie pracy przymusowej przy ul. Warszawskiej 127, gdzie pracowali na potrzeby armii niemieckiej. Ten obóz pracy uznawany był za rodzaj obozu koncentracyjnego.
Cmentarz żydowski
Cmentarz żydowski w Pabianicach, przy skrzyżowaniu ulic: Jana Pawła II i J.Śniadeckiego, został założony w 1836r.
Foto: A.Białkowski
Wtedy też powstało Bractwo Święte (Chevra Kadisza ). Cmentarz ogrodzono betonowym murem.
Synagoga
Pierwsza murowana synagoga Pabianic została zbudowana na Starym Mieście w 1847 roku przy ul.Bóźniczej. Początkowo miejscowa społeczność żydowska planowała wzniesienie tańszego, drewnianego budynku, lecz władze nie wyraziły zgody na budowę drewnianej synagogi. Synagogę przebudowano w 1880r. Architektura budowli nawiązywała do stylu klasycystycznego. Ścianę frontową zdobił trójkątny szczyt, zaś ściany zewnętrzne zostały podzielone pilastrami z wnękami. Wnętrze synagogi pokryte było freskami. Duże wrażenie robiły rzeźbione w drewnie Aron Ha-Kodesz oraz bima.
Synagoga została zniszczona przez wojska niemieckie podczas świąt Rosz ha-Szana (żydowskiego Nowego Roku) w 1939r. Obecnie jedynym śladem istnienia synagogi w Pabianicach jest tablica pamiątkowa.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Pabianice"
|
mapa miejsc
|
)
)
)