|
Rymanów
Rymanów to miasto w województwie podkarpackim, leżące nad rzeką Tabor, na Pogórzu Bukowskim.
Warto zobaczyć:
- bogato wyposażony kościół Św. Wawrzyńca (m.in. nagrobek J. i Z. Sienińskich)
- dzwonnicę i wieżę
- plebanię
- ruiny bożnicy
- dwór, park typu krajobrazowego, rządcówkę
- domy drewniane
Historyczne początki
Akt lokacyjny Rymanowa pochodzi z 1376, kiedy to książę Władysław Opolczyk w imieniu króla Ludwika Węgierskiego, dziedzica korony polskiej po śmierci Kazimierza Wielkiego, wystawił go Mikołajowi, synowi Reymana. Miasto lokowano na prawie magdeburskim i miało nosić nazwę Ladisslavia, ale przyjęła się nazwa Rymanów i tak pojawia się w dokumentach już od 1443 roku, kiedy to wymieniona zostaje w aktach grodzkich sanockich jako miasto. Rymanów, pomimo tego, że leżał w pobliżu ważnych szlaków handlowych: węgierskiego oraz prowadzącego z Małopolski na Ruś Czerwoną, rozwijał się bardzo powoli. Będąc początkowo miastem królewskim przeszedł w ręce rodu Gorajskich, później Sienieńskich, Stadnickich, Zebrzydowskich, Czartoryskich, Opalińskich, ponownie Czartoryskich, ponownie Stadnickich, Ossolińskich, Potockich, Skórskich i ponownie do Potockich.
Miejscowi szewcy otrzymali przywilej na utworzenie cechu już w 1402 roku. Król Władysław Jagiełło ustanowił również jarmarki na płótno, bydło i wino z Węgier, co jednak nie wpłynęło znacząco na rozwój miasta.
Widok na Rymanów. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Najpomyślniejszy okres dla Rymanowa to XVII i XVIII wiek, następnie od I rozbioru Polski (1772) Rymanów znalazł się w zaborze austriackim. Pod koniec XIX wieku odkryto w pobliżu Rymanowa źródła mineralnych wód leczniczych, co przyczyniło się do powstania Rymanowa Zdroju, obecnie ośrodka przyrodoleczniczego dla dzieci, specjalizującego się w leczeniu chorób krążenia i ukłądu oddechowego. Zdrojowisko należało do rodziny Potockich, odwiedzali je m.in. S.Wyspiański, K.Przerwa-Tetmajer.
Obydwie wojny światowe spustoszyły miasto. Wsławiła się w zaciętych walkach o Rymanów 3 brygada górska Sanok pułkownika J. Kotowicza.
Żydzi Rymanowa
Żydzi zaczęli się osiedlać w miasteczkach podkarpackich w XVI wieku. Pierwsza wzmianka o Żydzie rymanowskim pochodzi z 1562, a dotyczy Michała – handlarza solą. W rejestrach podatkowych z lat 60-tych XVI pojawia się coraz więcej rodzin żydowskich. Pobliskie miasta królewskie Krosno i Sanok, jak również biskupie: Brzozów i Jaśliska nie zachęcały do osadnictwa żydowskiego, a jednocześnie należy podkreślić, że żadne z miast Podkarpacia nie miało przywileju na czwarty jarmark roczny przy jednoczesnym pozwoleniu na cotygodniowe targi, co Rymanów. Ówczesny właściciel miasta, Zbigniew z Sienna - kasztelan sanocki. wydzielił Żydom północno-zachodnią część miasta. Zajmowali się pożyczaniem pieniędzy na procent, handlem, w tym handlem winem tak gorliwie, że byli upominani przez Sejm Czterech Ziem w 1594, by nie nadużywali tegoż trunku i nie upijali się pod karą zakazu handlu w ogóle. Żydzi mieli też swój udział w produkcji rzemieślniczej, chociaż nie byli przyjmowani do cechów. Skupowali płody rolne, arendowali karczmy, browary i gorzelnie.
Wiek XVII przyniósł osłabienie gospodarcze Rymanowa. Wojny i zarazy, jakie przetoczyły się przez ziemie polskie odcisnęły swoje piętno również na sytuacji żydowskich gmin. Wielki pożar w 1710 roku doprowadził miasto do ruiny, z której podniosło się dopiero w II połowie XVIII wieku, przeżywając chwile świetności w latach 1768-80, kiedy ówczesny jego właściciel - Józef Ossoliński, zamieszkał w nim na stałe, czyniąc Rymanów centrum swych rozległych dóbr i ufundował kościół, w którym ostatecznie kazał się pochować.
Śmierć Ossolińskiego, a przede wszystkim I rozbiór Polski i przejęcie tych ziem przez Austrię wpłynęły na regres miasta. Władze zaborcze prowadziły rabunkową politykę zarówno wobec ludności polskiej jak i wobec Żydów, nakładając na nich co raz to nowe podatki i zobowiązania, m. in. obowiązek służby wojskowej w szeregach armii austriackiej. Wszystkie sprawy urzędowe prowadzone były w języku niemieckim, a od 1788 wszyscy Żydzi musieli przyjąć nazwiska niemieckie.
Chasydyzm
Na przełomie XVIII i XIX wieku Rymanów zyskał sławę jako ośrodek chasydyzmu. Pierwszy cadyk rymanowski Menachem Mendel twierdził, że cadycy są "rydwanem Bożym". Ośrodek rymanowski zyskał wielką sławę na całym Podkarpaciu zawdzięczając to w dużej mierze charyzmatycznym postaciom swoich cadyków: Menachema Mendla, Cwi Hersza Cohena i Józefa Friedmana - znanego z wielkiej wiedzy, jak również życzliwości i uczynności także wobec katolików. Ostatnim rymanowskim cadykiem był rebe Izaak Friedmann, prawnuk Jisroela z Rużyna, założyciela dynastii sadogórskiej. Po jego śmierci w 1929 funkcja cadyka została połączona z funkcją rabina, którą wówczas sprawował Asher Horowitz ożeniony z córką rebe Józefa Friedmana. wszyscy cadykowie pochowani zostali na rymanowskim kirkucie.
Wiek XX
Pod koniec XIX wieku żydowska gmina wyznaniowa w Rymanowie obejmowała 4 miasta i 39 wsi, w których żyło 1183 Żydów. Funkcjonowały dwie synagogi, jeden cmentarz i jedna szkoła, kasa chorych i dom opieki dla ubogich. W 1930 gmina liczyła już 2861 osób (wzrost o 142%). Na tak dynamiczny rozwój miasta wpłynęło utworzenie uzdrowiska w 1879. Oddano do użytku łazienki, zakład kąpielowy, rozpoczęto budowanie willi dla gości i kuracjuszy – wszystko to napędzało lokalną koniunkturę.
I wojna światowa doprowadziła do zniszczenia miasta, wycofujący się Rosjanie rabowali wszystko, co miało jakąkolwiek wartość. Po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej Rymanów nękany był napadami Rusinów do tego stopnia, że władze miasta zwróciły się do Polskiej Komisji Likwidacyjnej o zakaz prowadzenia jarmarków aby ograniczyć styczność z miastem osób postronnych. Ponadto w 1915 w mieście wybuchła epidemia tyfusu.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego nastąpiło ożywienie gospodarcze i kulturalne miasta. W 1924 powołano koło Stowarzyszenia Kupców Żydowskich, które z czasem przekształciło się w Towarzystwo Gospodarcze. W tym samym czasie powstało Żydowskie Towarzystwo Kulturalne. Działały trzy kluby sportowe: "Makabi", "Hagibor" i "Radifa". W 1927 w Rymanowie działało sześć organizacji żydowskich: "Hidachdut", "Hachaluc", "Schlomej Emunej Israel", "Beth Izaak", "Beth Israel" oraz "Biblioteka Żydowskich Robotników im. Peretza" – istniejąca już od 1920. Powstało również szereg oddziałów żydowskich organizacji młodzieżowych takich jak: "Haszomer Hacair", "Agudas Israel", "Bnei Akiva" i "Betar".
Wśród robotników popularność zyskiwała partia komunistyczna. Wśród zachowanych wspomnień odnaleźć można fragmenty o charakterze anegdotycznym świadczące o neofickiej gorliwości młodych komunistów. Np. Leopold Dąb Trejper, (późniejszy przewodniczący Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce) zwany przez miejscowych „czerwonym Poldkiem” naklejał plakaty komunistyczne na kościele, synagodze, a nawet na domu biskupa greckokatolickiego. Liczba ludności żydowskiej wzrastała, pomimo emigracji do USA i do Palestyny. W 20 osobowej radzie miejskiej zasiadało wówczas 7 Żydów.
|
Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wkroczyli do Rymanowa już 9 września 1939. Posuwając się dalej na wschód, miasto przekazali Słowakom, a ci powołali ukraińskiego burmistrza – kolaboranta, który powołał nowy, ukraiński zarząd miasta. Wkrótce Niemcy zarządzili, by ludność żydowska w ciągu 24 godzin przekroczyła linię Sanu, czyli udała się do sowieckiej strefy okupacyjnej. Prawie wszyscy zastosowali się do tego zarządzenia, choć wielu potajemnie wracało do Rymanowa licząc, że uda się im przetrwać. 22 marca 1942 roku okupacyjne władze miasta przystąpiły do sporządzenia rejestru Żydów zamieszkujących Rymanów. Z czasem okupanci zgromadzili w Rymanowie także Żydów z okolicznych wiosek, chociaż nie utworzono getta w dosłownym znaczeniu. 13 sierpnia 1942 roku wszystkich Żydów zgromadzono na rynku, część wywieziono do obozu w Płaszowie, część do obozu w Bełżcu, a część do lasu w okolicach Tylmanowej, na stoku góry Błudnej, gdzie rozstrzelano ich wraz z Żydami z Dukli i Jaślisk. Ci, którzy przeżyli Shoach, powracali, jednak nie osiedlali się w Rymanowie na stałe, przeważnie emigrowali z PRL-u.
Ślady
Synagoga istniała już w XVI wieku, pierwotnie jako budowla drewniana. Pierwsza wzmianka o synagodze murowanej pochodzi z początku XVIII wieku, a jej kształt architektoniczny i usytuowanie wskazują na to, że mogła powstać w I połowie XVII wieku. Synagoga ma grube, ciężkie mury i mieści się na krawędzi wzgórza, gdzie znajdowała się brama miejska, co może świadczyć o tym, że była wkomponowana w system obronny miasta. Zbudowana z kamieni rzecznych, ciosów piaskowca i cegły palonej. Główna bryła ma kształt prostokąta o wymiarach 17 na 21 m. Pod koniec XIX wieku została gruntownie przebudowana, zmieniono kształt dachu, południowo-wschodni narożnik umocniono przyporą.
Synagoga. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Zachowana bima pochodzi z okresu przebudowy, kapitele jej kolumn reprezentują eklektyzm wiedeński z II połowy XIX wieku. Z malowideł ściennych zachowały się wizerunki orła i pantery. Na ścianie zachodniej – scena modlitwy pod Ścianą Płaczu oraz widok na pałac Dawida. Według Andrzeja Potockiego powstały one w latach 30-tych XX wieku, a ich twórca Baruch Fass wzorując się na widokówce z Jerozolimy pomylił pałac Dawida z klasztorem karmelitów. W zimie synagoga nie była ogrzewana, dlatego też modlono się w mniejszych bożnicach i salach modlitewnych. W czasie II wojny światowej zamieniona przez hitlerowców na magazyn zrabowanego żydowskiego mienia, święte księgi zostały spalone. Po wojnie z powodu braku dachu budynek uległ szybkiemu zniszczeniu - tak, że w 1957 podjęto decyzję o całkowitym jego zburzeniu, do czego jednak ostatecznie nie doszło. Dziś pozostały jedynie ruiny świątyni.
Najpiękniejszą budowlą żydowską w Rymanowie był wzniesiony przez Cwi Hersza Cohena pałac rabinacki. Od września 1944 roku stacjonowali w nim Sowieci, tam urządzili szpital, następnie budynek zdewastowali i okradli. Doprowadzony do ruiny pałac rozebrano zaraz po opuszczeniu go przez Sowietów. W pobliżu pałacu znajdowały się: cheder, łaźnia, przytułek dla ubogich chasydów i szpital.
Kirkut
Cmentarz znajdujący się w odległości 200 metrów od cmentarza katolickiego, zwany również „okopiskiem”. Co najmniej do połowy XVIII wieku grzebano tu Żydów z całego kahału, który obejmował 9 okolicznych miast. Zachowało się ok. 800 macew w dość dobrym stanie. Większość nagrobków została w czasie wojny użyta przez hitlerowców do utwardzania lokalnych dróg, do której to pracy zmuszali żydowskich robotników. Na szczycie wzgórza cmentarnego stoją dwa ohele: cadyka Menachema Mendla i jego żony oraz cadyków Cwi Hersza, znajdują się również groby rabinów Hirocha Kohena i Józefa Friedmana. Ich groby odwiedzane są przez pielgrzymów z różnych zakątków świata, o czym świadczą pozostawiane kwitełech – karteczki z wypisanymi prośbami. W latach 90-tych XX wieku kirkut został otoczony murem, trwają prace porządkowe i konserwacyjne.
Ważne postacie Żydów związanych z Rymanowem:
Menachem Mendel, pierwszy cadyk rymanowski pochodził z Frysztaka, gdzie urodził się w 1745. Studiował w Berlinie, następnie pobierał nauki u cadyka Samuela Horowitza z Nikolsburga, Elimelecha z Leżajska oraz Heszla z Opatowa. Początkowo przewodził wspólnocie w Przeworsku, a następnie został rabinem w Rymanowie. Słynął z ascetycznego życia, daru jasnowidzenia oraz mocy leczenia różnych chorób. W prowadzeniu wspólnot wiele przejął od rebe Elimelecha z Leżajska. Najwięcej uwagi poświęcał uczniom i członkom wspólnoty, którą traktował jak odrębne państwo. Miał dar przemawiania, pozostawił kilka zbiorów kazań, komentarzy kabalistycznych do Talmudu oraz przepisów dotyczących stroju kobiecego. „Alteret Menachem” zawiera praktyczne wskazówki i interpretację prawa mojżeszowego, „Torat Menachem” prezentuje uwagi dotyczące codziennego życia, a w „Menachem Cijon” znajdują się kazania na szabas i święta żydowskie. Ostatnie dzieło opracowane przez ucznia Ezechiela Paneta z Karlsbergu będące zbiorem rad cadyka ukazało się już po jego śmierci pod nazwą „Diwrei Menachem”. Cadyk zmarł w 1815 roku. Jego uczniami byli m.in. Naftali z Ropczyc i Cwi Hirsz Kohen, który ostatecznie objął urząd rabina w Rymanowie, po śmierci Menachema. Z „Opowieści Chasydów” M. Bubera wynika, że Menachem miał synów, jeden z nich zapewne bezpośrednio po jego śmierci przewodził wspólnocie, ale nie posiadał charyzmatycznej osobowości ojca.
Cwi Hersz Cohen urodzony w Dąbrowie w 1788 roku, następca Menachema Mendla w Rymanowie.
Zanim przystąpił do wspólnoty chasydzkiej i został służącym i uczniem Menachema Mendla, uczył się krawiectwa i kształcił się u rebe Naftalego z Ropczyc. W 1827 roku został uznany przez rymanowską wspólnotę chasydzką za następcę Menachema. Wkrótce zyskał sławę jako cudotwórca i człowiek wielkiego natchnienia, dbał o członków wspólnoty i starał się znosić nierówności pomiędzy nimi. Żył bardzo skromnie. W pobliżu synagogi zbudował tzw. pałac rabinacki, w którym żył on i następne pokolenia jego rodziny aż do końca II wojny światowej. Jest autorem zbioru kazań na temat Tory i na szabas „Bearet Namaim”. Zmarł w 1844 lub 1847 roku.
Izydor Izaak Rabi (1898–1988) - urodził się i spędził jedynie pierwszy rok życia w Rymanowie, następnie jego rodzice udali się na emigrację w 1899 roku do Stanów Zjednoczonych.
W 1919 roku uzyskał tytuł bakałarza chemii w Cornell Uniwersity New York, po trzech latach podjął dalsze studia na uniwersytetach Cornell i Columbia. W wieku 29 lat otrzymał tytuł doktora fizyki za pracę o magnetycznych właściwościach kryształów. Następnie kształcił się w Europie, gdzie zetknął się z takimi znakomitościami jak Niels Bohr, Wolfgang Pauli, Otto Stern. Po powrocie do Ameryki podjął pracę naukową w Columbia Uniwersity uzyskując w 1937 tytuł profesora. Trzy lata później został dyrektorem Instytutu Promieniowania. Jego prace miały istotny wpływ na wyprodukowanie pierwszej bomby atomowej. Za osiągnięcia w dziedzinie badań magnetycznych właściwości atomów otrzymał Nagrodę Nobla w 1944. Był doktorem honoris causa wielu uczelni, należał do kilkunastu towarzystw naukowych na świecie, prezydentem Amerykańskiego Towarzystwa Fizycznego. Został uhonorowany najwyższym odznaczeniem amerykańskim za zasługi dla kraju podczas II wojny światowej oraz francuską Legią Honorową. Był doradcą prezydenta D.D. Eisenhowera do spraw nauki i twórcą Centrum Badań Nuklearnych w Genewie. Słynął z wielu prac z zakresu fizyki jądrowej, mechaniki kwantowej i magnetyzmu.
Profesor Rabi odwiedził Rymanów w 1971 roku i w „Kronice Rymanowa” napisał m.in.: "Tak jak oczekiwałem, miejscowość jest piękna - tak jak to przedstawili mi moi rodzice".
Zapraszamy do dyskusji na temat "Rymanów"
|
mapa miejsc
|