SERWIS INFORMACYJNY     

Ślady i Judaica

Rzeszów


Atrakcje turystyczne
Kościół śś. Stanisława i Wojciecha (I połowa XV w.), przebudowany w stylu barokowym; klasztor Bernardynów (1624–1629) z posągami Ligęzów w kościele; klasztor Pijarów (1642–1649), mieszczący Muzeum Okręgowe; pozostałości zamku; kościół garnizonowy (1709); ratusz (XVII w., przebudowany 1895–1898); pałacyk zwany Teatrem Letnim, niegdyś własność Lubomirskich (XVIII w.); budowle użyteczności publicznej z czasów autonomii galicyjskiej; park miejski, urządzony w rozbudowanym dawnym ogrodzie klasztornym (I połowa XVIII w.). Czynna jest podziemna trasa turystyczna.


Rynek i ratusz w Rzeszowie, foto: A.Olej&K. Kobus:

Rzeszów (żyd. Rajsze, Rejsze)
Galicyjscy dowcipnisie zwali to miasto „Mojżeszowem”. Miano to utrzymywało się długo, choć udział Żydów w liczbie mieszkańców po przyłączeniu chrześcijańskich przedmieść spadł z ponad 50% (pod koniec XIX w.) do 37% w 1910 r. Ale to starozakonni nadawali ton miastu. W 1886 r. zniesiono tu zakaz pracy w niedzielę i święta. Obchodzono hucznie i uroczyście święta żydowskie, zwłaszcza Pesach (zwany przez Polaków „Pejsach”). Jak podaje Encyklopedia Galicyjska, święta te nadawały miastu swoisty, właściwy tej religii charakter, wzbudzając wielkie zainteresowanie wśród chrześcijan. Jednak wzajemne bariery były nie do przebycia. W 1902 r. asesor Wilhelm Hochfeld dwukrotnie pojedynkował się z powodu odmowy przyjęcia go do kasyna polskiego.
Żydzi mieszkali w Rzeszowie dużo wcześniej, przynajmniej od połowy XVI w. Zajmowali się krawiectwem, szmuklerstwem (wyrobem ozdób do mundurów, zasłon i frędzli), hafciarstwem, mydlarstwem, aptekarstwem i gorzelnictwem. Znani byli miejscowi złotnicy i wytwórcy pieczęci. Ranga handlowa pozwoliła określać Rzeszów jako Małe Brody, a nawet (później) jako Galicyjską Jerozolimę. Tradycyjną dzielnicą było Nowe Miasto wytyczone w XVII w. Szybki wzrost liczby Żydów nastąpił w XIX w. wraz z budową linii kolejowych do Lwowa, Krakowa i Jasła.

W przededniu II wojny światowej udział Żydów w liczbie mieszkańców sięgnął 47%. Działał szpital, przytułek i szkoły. Życiu religijnemu ton nadawali chasydzi (75% starozakonnych) podzieleni między antagonistyczne dynastie z Sadogóry i Nowego Sącza, a politycznemu – syjoniści (30% mandatów w radzie miejskiej). Przedostatni miejscowy rabin, Natan Lewin, był posłem na Sejm RP z listy konserwatywnej Agudas Isroel.

Podczas okupacji Niemcy utworzyli w Rzeszowie getto na 25 tys. osób. Zlikwidowali je do końca września 1943 r. Większość uwięzionych wywieźli do obozów w Bełżcu, Auschwitz-Birkenau i Płaszowie. Kilka tysięcy rozstrzelali w lesie koło Rudnej.

w internecie

Teksty prezentowane obok pochodzą z przewodnika Śladami Żydów polskich" autorstwa Adama Dylewskiego, wydanego przez wydawnictwo "Pascal".
Synagoga Staromiejska (Mała)
Synagoga Staromiejska płonęła trzy razy – około 1660, 1739 i 1842 r. Po tym ostatnim pożarze uzyskała upamiętniony na starych fotografiach wygląd – z dwiema przybudówkami (zachodnia ocalała). Po raz ostatni została spalona w 1944 r. Odbudowano ją z przeznaczeniem na archiwum w latach 1953–1963 (po 1959 r. usunięto resztki sgraffita). Obecnym właścicielem synagogi jest gmina krakowska, a najemcą – archiwum. Na gmachu umieszczono tablicę pamiątkową z wersetem: Bym mógł dniem i nocą opłakiwać zabitych, córy mojego ludu (Jer 8, 23).

Synagoga Mała, foto: A.Olej&K. Kobus:


Przy ul. Bożniczej 4. Archiwum jest strzeżone i niedostępne dla zwiedzających.


W synagodze Staromiejskiej ma siedzibę m.in. Ośrodek Badań Historii Żydowskiej, zajmujący się poszukiwaniami archiwalnymi. Ma bazy danych „Judaica” ze spisem osobowym Żydów rzeszowskich oraz „Dębżydzi” (indeks Żydów dębickich zabitych podczas II wojny światowej). Kontakt: Bożnicza 2, Rzeszów; %17 8532684, 8532670, osrodek@rzeszow.ap.gov.pl. Dla grup 10–12-osobowych w ośrodku wyświetlany jest film.


Synagoga Nowomiejska (Duża)
Synagogę Nowomiejską wzniesiono w 1686 r. na planie prostokąta 20 na 30 m. Z kluczowych elementów bóżnicy zachowała się wnęka na aron ha-kodesz, ale jest ukryta za ekranem. Dokonano także nadbudowy – dach dwuspadowy zastąpiła jeszcze jedna kondygnacja.
Ul. Sobieskiego 17, dosłownie kilkanaście metrów od synagogi Staromiejskiej. Obecnie siedziba Biura Wystaw Artystycznych. Sala wystawowa otwarta 10.00–17.00.


Wokół obu synagog ciągną się tereny dawnej dzielnicy żydowskiej (zwanej niegdyś Żydowskim Akropolem). Są to ulice: Bożnicza, Sobieskiego, Gałęzowskiego, Nowe Miasto i ich otoczenie.


Nowy Cmentarz
Kirkut, zwany Nowym, założono w 1849 r. Pochówki odbywały się od 1851 r. do II wojny światowej. Najbardziej znanym z tutaj pochowanych był Natan Lewin, przedostatni rabin Rzeszowa (do 1926 r.), poseł na Sejm RP. Męczeństwo okupacyjne upamiętniają dwa pomniki – poświęcony Umęczonym ofiarom krwawych zbrodniarzy hitlerowskich wystawili w 1947 r. pozostali przy życiu Żydzi Rzeszowszczyzny; drugi ufundowała rodzina Beniamina Grossa, rozstrzelanego wraz z 18 towarzyszami 4 III 1944 r. Przez świeżo pomalowane ogrodzenie widać leżące macewy (jest ich, wedle różnych danych, od 100 do 600). Niestety, cmentarz jest na głucho zamknięty. Kilkanaście nagrobków starego cmentarza zachowało się przy pl. Zwycięstwa.
U zbiegu ulic Rejtana i Dołowej. Przystanek „Rejtana Mostek” linii autobusowych #OA, 17, 19, 29.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Rzeszów" ?
Małopolska
 - Biecz
 - Bobowa
 - Brzesko
 - Dukla
 - Dąbrowa Tarnowska
 - Jarosław
 - Kraków i Kazimierz
 - Lelów
 - Lesko
 - Leżajsk
 - Nowy Sącz
 - Oświęcim
 - Przemyśl
 - Rymanów
 - Rzeszów
 - Sanok
 - Sieniawa
 - Tarnów
 - Łańcut
Podlasie
 - Białystok
 - Krynki
 - Sejny
 - Tykocin
Warszawa
 - Ferma w Grochowie-Witolinie
 - Pomnik Bohaterów Getta
 - Pomnik Żegoty
 - Sienna 55 - Złota 62
 - Synagoga Nożyków
 - Synagoga na Pradze
 - Szpital Dziecięcy Bersohnów i Baumanów
 - Szpital Starozakonnych
 - Szpital Starozakonnych na Pradze
Ziemia lubelska
 - Izbica
 - Kazimierz Dolny
 - Kock
 - Kraśnik
 - Lubartów
 - Lublin
 - Parczew
 - Sobibór
 - Szczebrzeszyn
 - Włodawa
 - Zamość
 - Łęczna

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl