|
Ślady Żydów
Synagoga w Lublinie, ul. Lubartowska 8
Synagoga została wybudowana w stylu klasycystycznym w 1889 roku, początkowo jako prywatny dom modlitwy, a następnie w 1905 została przekazana Żydowskiej Gminie Wyznaniowej. Od tego momentu pełniła funkcję bóżnicy bractwa pogrzebowego Chewra Nosim (Tragarzy Zwłok). Sławę zdobyły prowadzone tu przez Mosze Ajzenberga i Dawida Muszkatblita wykłady talmudyczne (Sziur be Cibur). Synagoga ocalała, chociaż zdewastowana, ponieważ znajdowała się poza terenem getta. Wyremontowana po wojnie była czynna do 1984 r., kiedy to z powodu braku wystarczającej liczby modlących się (minian) zawieszono nabożeństwa sobotnio-świąteczne. Po remoncie w 1987 r. częściowo nadal służy celom religijnym (odbywają się tu uroczystości okazjonalne – np. w 1987 r. bar micwa Jakuba Muszkatblita, prawnuka niegdysiejszego wykładowcy). Mieści również Izbę Pamięci Żydów Lublina prezentującą fotografie archiwalne, stare księgi hebrajskie i sprzęty rytualne.
Szlak Pamięci Żydów Lubelskich
Otwarty 29 czerwca 2001 roku obejmuje trasę długości 2,5 kilometra przebiega przez 13 obiektów i miejsc związanych z historią żydowskiej społeczności w Lublinie. Szlak rozpoczyna się u podnóża Zamku Lubelskiego a kończy przy Bramie Grodzkiej na Starym Mieście.
Miejsce po synagodze Maharszala
Na Podzamczu znajdują się obiekty pamiątkowe: tablica przedstawiająca plan byłego miasta żydowskiego: ulice Cyrulicza, Furmańska, Jateczna, Kowalska, Krawiecka, Mostowa, Nadstawna, Podzamcze, Ruska i Szeroka, dziś zajmowany przez podzamcze, stanowił serce żydowskiego Lublina (choć ubodzy zamieszkiwali także przedmieścia – Piaski, Kalinowszczyznę i Wieniawę). Druga tablica upamiętnia miejsce, w którym stała synagoga Maharszala przy dawnej ul. Jatecznej będącej centrum życia religijnego i administracyjnego. Tablica ta została ufundowana przez władze miejskie Lublina i Organizację Lublinian w Izraelu.
Kaukaski Bejt Midrasz, foto: A.Olej&K. Kobus
Wielka synagoga Maharszala została wybudowana w 1567 roku. Jej nazwa pochodzi od imienia wybitnego rabina lubelskiego Salomona Lurii, zwanego Maharszalem. Kompleks synagogalny obejmował synagogę Maharszala, mniejszą synagogę Maharama i maleńką bożnicę zwaną Szywe Kryjem. Jednocześnie mógł pomieścić 3 tys. osób. W w. XVI i XVII działała tam również słynna jesziwa, która jednak przestała funkcjonować po zniszczeniach, jakie poniosło Żydowskie Miasto w Lublinie na skutek napadu kozaków Chmielnickiego. W czasie II wojny Wielka Synagoga została zamknięta dla celów religijnych. W jej pomieszczeniach mieściła się Kuchnia Ludowa dla Ubogich Żydów, później schronisko dla uciekinierów i wysiedleńców, którzy znaleźli się w getcie lubelskim. W marcu 1942 roku Niemcy zamienili wielką synagogę w punkt zborczy dla Żydów, których deportowano do obozu zagłady w Bełżcu. Po likwidacji getta synagoga została wyburzona, a resztki jej ruin zostały rozebrane po wojnie.
Plac Zamkowy 10 (dawna ulicy Szeroka 28)
Na ścianie budynku, w którym mieścił się dwór cadyka w październiku 1997 wmurowano tablicę poświęconą słynnemu cadykowi Jakubowi Icchakowi Horowitzowi („Widzącemu z Lublina”).
Szpital żydowski w Lublinie, ul. Lubartowska
Zbudowany w 1886 roku z funduszy Gminy Żydowskiej oraz prywatnych darczyńców. Szpital ten przeznaczony był na przyjęcie 100 pacjentów, nie imponował więc rozmachem, jednak posiadał odpowiednie wyposażenie medyczne i nowoczesny sprzęt. W szpitalu tym funkcjonowała również niewielka bóżnica. W szpitalu tym praktykowali wybitni specjaliści: dr Jakub Cynberg (jeden z pierwszych zwolenników syjonizmu w mieście), dr Marek Arnsztajn (mąż poetki Franciszki Arnsztajnowej), dr Henryk Mandelbaum, którego córka prof. Krystyna Modrzewska opisała dzieje rodziny w kilku publikacjach, m.in. w „Trzy razy Lublin”. W okresie okupacji szpital pełnił nadal swe funkcje, mimo że hitlerowcy zrabowali wyposażenie placówki. Szpital został zlikwidowany przez Niemców w marcu 1942 roku, w czasie likwidacji getta „A”. Część chorych została zamordowana na miejscu, pozostałych, ok. 400 osób w tym personel, hitlerowcy wywieźli do lasu w okolicach wsi Dys i rozstrzelali. Po likwidacji getta, szpital został zamieniony w niemiecki szpital wojskowy. Po wojnie służył jako placówka medyczna, obecnie mieści się w nim klinika ginekologiczno-położnicza. W 1986 roku na ścianie budynku odsłonięto tablicę pamiątkową.
|
Budynek Żydowskiego Domu Kultury im. Icchaka Lejbusza Pereca, ul. Czwartek
Budowę obiektu rozpoczęto w latach trzydziestych, a oficjalne otwarcie planowano na 1 września 1939, miał on pomieścić szkołę, bibliotekę, salę teatralną i kinową. Inicjatorem powstania tej placówki był Komitet Lokalny socjalistycznej partii żydowskiej Bund, a fundusze pochodziły z datków miejscowych Żydów, jak i żydowskich lublinian, którzy wyemigrowali z Polski. Do oficjalnego otwarcia nigdy nie doszło. W czasie wojny w budynku mieścił się szpital epidemiczny getta, którego pacjenci i personel zostali rozstrzelani w marcu 1942 w lesie niedaleko wsi Dys. Dom Pereca stał się centrum życia żydowskiego po zakończeniu wojny. Początkowo pełnił funkcję schroniska, dla tych, którzy stracili swe mienie, z czasem zaczęła funkcjonować w nim szkoła podstawowa dla dzieci żydowskich prowadzona przez Poalej Syjon-Lewica. Kiedy w 1949 władze PRL likwidowały wszelkie przejawy niezależnego życia, szkołę zamknięto jak wszystkie szkoły prywatne czy wyznaniowe. Po 1949 budynek przekazany został Akademii Medycznej. Na ścianie budynku odsłonięto w 1987 roku tablicę pamiątkową.
Pomnik Ofiar Getta Lubelskiego, pl. Ofiar Getta
Odsłonięcie pomnika nastąpiło w 1962 roku z inicjatywy Izydora Sznajdmana, ostatniego prezesa lubelskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Autorem projektu był profesor B. Zagajewski. Pomnik ma kształt macewy na której znajduje się inskrypcja „W każdej garstce popiołu szukam swoich bliskich” (z „Pieśni o zamordowanym żydowskim narodzie” Icchaka Kacenelsona). U podstawy pomnika umieszczone są nazwy obozów zagłady i pracy, do których w okresie okupacji trafiali lubelscy Żydzi (Bełżec, Sobibór, Treblinka, Majdanek, Trawniki, Poniatowa, Budzyń i Zamość).
Ochronka, ul. Grodzka 11
Na ul. Grodzkiej Żydzi mogli się osiedlać od 1862. W budynku nr 11 ulokowano w 1867 Żydowski Dom Sierot tzw. „Ochronkę” założoną w 1857 z prywatnego funduszu niezamożnego szewca Berka Cwajga, który na cel przekazał oszczędności całego życia. Przy Ochronce działała również szkołą podstawowa dla dzieci żydowskich, w tym samym budynku mieściły się również biura Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, głównie Rady Gminy. Od 1939 nazwę Gmina Wyznaniowa zamieniono na Radę Żydowską. W czasie okupacji schronienie znajdowali tu również starcy. W czasie akcji likwidacyjnej getta „A” w marcu 1942 roku Niemcy wywieźli wszystkich na łąki na Tatarach i rozstrzelali. Na ścianie budynku wmurowana jest tablica pamiątkowa.
Brama Grodzka
Wzniesiona została podczas budowy fortyfikacji miejskich w czasach Kazimierza Wielkiego, a obecną postać uzyskała w 1787 r. Od XVI wieku była to granica pomiędzy Miastem Żydowskim a Miastem Chrześcijańskim, brama prowadząca do Jerozolimy Polski.
Brama Grodzka, foto: A.Olej&K. Kobus:
Współcześnie znajduje się w niej siedziba Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, zajmującego się pielęgnowaniem pamięci o żydowskiej obecności w Lublinie. Obok Bramy znajduje się jedyna oferująca żydowską kuchnię restauracja Lublina – Szeroka 28.
Ważne postacie lubelskich Żydów
W 1740 w Lublinie urodził się Załkind Hurwic, który zasłynął potem jako wybitny filozof francuski i członek Królewskiego Towarzystwa Wiedzy i Sztuki Paryża. Ponad sto lat później kierunek paryski wybrał także Emil Meyerson (1859–1933), twórca kierunku filozoficznego zwanego kazualizmem.
Lublinianinem był Samuel Arzt (1818–1900), który później zmienił wyznanie na kalwinizm, przeniósł się do Warszawy i został – jako Stanisław Arct – jednym z najsłynniejszych polskich księgarzy. Z żydowskiej społeczności Lublina wywodziła się rodzina słynnego kompozytora Henryka Wieniawskiego (1835–1880), który zyskał również sławę jednego z najwybitniejszych skrzypków II połowy XIX w. Jego ojciec, lekarz Tobiasz Pietruszka, przeszedł na katolicyzm i zmienił nazwisko na Tadeusz Wieniawski, pochodzące od nazwy miejscowości, w której mieszkali – Wieniawy, dziś dzielnicy Lublina.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Ślady Żydów"
|
mapa miejsc
|