|
Sochaczew
Miasto powiatowe w województwie mazowieckim, na zachodnim skraju Równiny Łowicko–Błońskiej, leży w odległości 50 km od Warszawy, nad rzeką Bzurą i uchodzącymi do niej Utratą, oraz Pisą.
Warto zobaczyć:
- Klasycystyczne kramnice (XIX)
- Ruiny zamku książąt mazowieckich (XIV)
- Klasycystyczny dwór (XVIII/XIX)
- Późnobarokowy kościół w Trojanowie (XVIII)
- Ruiny grobowca mułły (I poł. XIX wieku)
- Cmentarz żydowski (ok. XV w.)
- Cmentarz parafii św. Wawrzyńca z kaplicą prawosławną (sprzed 1914 r., kilkadziesiąt nagrobków z XIX w. i początków XX, kwatery żołnierzy września 1939 r. z mogiłą dowódcy obrony Sochaczewa – mjr Feliksa Kozubowskiego)
- w Trojanowie cmentarz żołnierzy polskich poległych w bitwie nad Bzurą 1939 r.
Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą
czynne jest we wtorki, czwartki, soboty i niedziele w godz. 10.00 - 16.00, w środy i piątki w godz. 10.00-15.00. W poniedziałki nieczynne.
Plac Kościuszki 2, 96-500 Sochaczew tel. (0-46) 862-33-09.
http://www.e-sochaczew.pl
Muzeum Kolei Wąskotorowej, ul. Towarowa 7, 96-500 Sochaczew,
tel. (0-46) 864-93-41, fax (0-46) 862-59-75
Rys historyczny
Sochaczew jest jednym z najstarszych miast mazowieckich. Pierwsza wzmianka o mieście Sochaczewie pochodzi z dokumentu wystawionego w 1368 r. Jednak prawo miejskie otrzymał prawdopodobnie znacznie wcześniej, na początku XIV wieku, a być może nawet w końcu XIII stulecia. W czasach rozbicia dzielnicowego pełnił ważną rolę stolicy odrębnej dzielnicy książęcej, co wpłynęło na jego obronny charakter i znaczenie. Przebywał w nim i zmarł Bolesław Krzywousty. Sochaczew bronił się przed najazdem litewsko-ruskim w 1286, w 1294 w bitwie z Litwinami zginął książę Kazimierz II. W 1377 Siemowit III wydał pierwszy, ogólnomazowiecki statut zwany "sochaczewskim", a w 1410 miał miejsce przemarsz wojsk polskich w drodze na Grunwald. Najpomyślniejszym okresem w rozwoju miasta był wiek XV i XVI, kiedy zostały rozszerzone przywileje mieszczan o swobodny handel na jarmarkach lubelskich, na Rusi i w Gdańsku. W połowie XVI wieku Sochaczew uznawany był za miasto średniej wielkości. Wielu spośród jego mieszkańców zdobyło wykształcenie, a Kasper Goski, doktor medycyny i słynny w Europie astrolog wykładał na Akademii Krakowskiej i przez wiele lat był burmistrzem Poznania.
W wieku XVII miasto uległo zniszczeniu na skutek najazdu szwedzkiego oraz wojsk Rakoczego, a następnie wojny północnej. Nie odzyskało już dawnej świetności, stając się ośrodkiem drobnego handlu i miejscem sejmików szlacheckich. W czasie I wojny światowej miasto było terenem walk na linii frontu niemiecko-rosyjskiego biegnącej wzdłuż Bzury i Rawki. Zniszczenia były poważne, jeszcze w 1927 roku około 60% nieruchomości nie było odbudowanych, chociaż lata międzywojenne charakteryzowały się ożywieniem przemysłowym i gospodarczym na terenie miasta i okolic.
W czasie obrony Sochaczewa w kampanii wrześniowej w 1939 wsławił się II batalion 18 pp pod dowództwem mjr. Feliksa Kozubowskiego. Po klęsce wojsk polskich miasto znalazło się na terenie Generalnego Gubernatorstwa, podlegając wszystkim restrykcjom stosowanym przez hitlerowców. Sochaczewianie brali udział w ruchu oporu bohatersko broniąc miasta, w 1985 zostali uhonorowani Krzyżem Grunwaldu III klasy. Armia Czerwona wkroczyła do miasta 17 stycznia 1945 rozbijając ostatnie oddziały niemieckie.
Żydzi Sochaczewa
Żydzi zamieszkiwali tereny Mazowsza już w XI wieku, o czym świadczą wzmianki w „Kronice Polskiej” Galla Anonima dotyczące sprawy wykupywania chrześcijan z niewoli u Żydów przez Judytę – żonę Władysława Hermana. Brak jest jednak dokumentów i śladów umożliwiających ustalenie, kiedy osiedlili się w Sochaczewie. Najstarszym śladem ich obecności jest powstały w latach 1426-55 dokument zawierający przywilej księcia płockiego Władysława I nadany Żydom ziemi sochaczewskiej broniący ich interesów finansowych. Natomiast świadectwo istnienia w Sochaczewie gminy żydowskiej pochodzi dopiero z 1507 roku - jest to lista gmin żydowskich opodatkowanych w związku z koronacją króla Zygmunta I Starego. Kolejna wzmianka o żydzie Jakubie z Sochaczewa pojawia się w związku z powstaniem tzw. „ziemstw żydowskich”, których było w Polsce szlacheckiej cztery. Ziemstwa były odpowiedzialne za odprowadzenie podatku do skarbu królewskiego, same rozkładały należną kwotę na poszczególne gminy.
Wiek XVI przyniósł wypadki dość nieoczekiwane w słynącej wówczas z tolerancji i będącej azylem dla innowierców Rzeczpospolitej: na skutek plotki o rzekomej profanacji hostii przez sochaczewskich Żydów przy udziale katolickiej służącej – najprawdopodobniej z inspiracji nuncjusza papieskiego Alojzego Lippomano - wszystkich ich schwytano, a uzyskawszy potwierdzenie oskarżeń w czasie tortur, spalono na stosie w 1556.Żydzi stanowili w tamtym okresie ok. 2 % ludności miasteczka, utrzymywali się głównie z handlu skórami, wełną i łojem. Niewątpliwie również z pożyczania pieniędzy na procent i dzierżawy cła królewskiego.
|
Pod koniec XVI wieku miasto podupadło, najprawdopodobniej z powodu pożaru, który w 1590 pochłonął większość zabudowań. Jednak liczba Żydów w Sochaczewie wzrosła ponad trzykrotnie (ponad 10 % ludności miasteczka), głównie z powodu napływu emigrantów żydowskich z Europy zachodniej. Posiadali nie tylko gminę wyznaniową, bóżnicę, ale również szpital, uchylali się jednak od płacenia podatków i dochodziło do zatargów z miejscową ludnością na tle ekonomicznym. W końcu pojawiło się oskarżenie o mord rytualny, podejrzanych ukarano, od króla uzyskano przepis zabraniający Żydom osiedlania się w Sochaczewie, który nie został wprowadzony w życie. Kolejny pożar przeszedł przez miasto w 1618. W 1633 Żydzi otrzymali od króla polskiego Władysława IV Wazy przywilej zezwalający na posiadanie domów, placów, ogrodów, korzystanie z istniejącej już bóżnicy i cmentarza, wyrób i sprzedaż trunków, bicie bydła i sprzedaż mięsa na warszawskim Starym Mieście, który de facto legalizował stan istniejący.
Wiek XVII, najazd Szwedzki, liczne wojny i zarazy, które przeszły przez cały kraj nie oszczędziły również Sochaczewa, doprowadzając go do wyludnienia, upadku i postępującej agraryzacji. Jednak liczba żydowskich mieszkańców stale rosła ze względu na przybywających tu z całej europy emigrantów, tak że na początku XVIII stanowili oni ponad połowę ludności miasta. Założyli dużą jesziwę, którą prowadził przybyły z Opatowa reb Arie Leib Charif. Wznieśli również murowaną synagogę. Ciekawostka jest fakt, że zbudowano ją z cegieł pochodzących z rozbiórki spalonego w 1793 gotyckiego kościoła farnego. Był to wyjątkowy przypadek, bowiem zgodnie ze zwyczajem, materiał z rozbiórki kościołów przeznaczano wyłącznie na potrzeby chrześcijańskiego budownictwa sakralnego. Stosunki z Polakami układały się o wiele lepiej.
Ważną data w dziejach żydowskiego życia w Sochaczewie jest rok 1883, kiedy to osiedlił się w Sochaczewie Abraham Bornsztajn (1839-1910), przywódca chasydzki, autor dwóch traktatów talmudycznych, licznych komentarzy do Tory i Talmudu. W Sochaczewie znalazł wielu zwolenników, założył bóżnicę i jesziwę chasydzką i pełnił przez kilka lat funkcję rabina. Pozbawiony tej godności przez zaborcze władze carskie rządzące na ziemiach polskich od 1772, działał jako cadyk i kierownik jesziwy.
I wojna światowa przynosząc wyzwolenie Polski przyniosła jednak wiele strat i zniszczeń, liczba ludności miasta spadła do ok. 5 tysięcy osób. Lata międzywojenne to czas ożywienia na wszystkich płaszczyznach życia społecznego i gospodarczego. W 1924 Żydzi stanowili połowę członków Rady Miejskiej, a Mosze Szwarc był zastępcą burmistrza. Działała w mieście żydowska biblioteka, teatr amatorski pod kierunkiem Nachuma Grundwaga, orkiestra dęta oraz Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe. W 1936 zaczął ukazywać się dwutygodnik w języku żydowskim „Sochatszewer Cajtung”. Działały żydowskie szkoły: powszechna szkoła hebrajska „Hatchija” („Odrodzenie”), powszechna szkoła hebrajska „Jawne” oraz szkoła religijna dla dziewcząt „Bejt Jaakow” („Dom Jakuba”).
Po wybuchu II wojny światowej miasto znalazło się bardzo szybko w sercu działań wojskowych, w dniach 9-17 września 1939 – w ogniu bitwy nad Bzurą. Mieszkańcy opuszczali zbombardowane i spalone zabudowania uciekając na wschodnie tereny Rzeczpospolitej w nadziei, że uciekną poza linię frontu, jednak 17 września 1939 ZSRR atakując Polskę od wschodu - całkowicie je rozwiał.
Losy Żydów sochaczewskich potoczyły się jak losy wszystkich Żydów mieszkających w Generalnej Guberni. Hitlerowscy okupanci wprowadzili Żydowską Radę Starszych – Judenrat, nakaz przymusowej pracy oraz zakazy poruszania się Żydów po terenie powiatu, m.in. zakaz korzystania z kolejki wąskotorowej. Niemniej ciągle napływali ci, którym udało się uciec z polskich ziem wcielonych do Rzeszy. W styczniu 1941 utworzono w Sochaczewie getto, z którego już 15 i 16 lutego 1941 Żydzi zostali wywiezieni do getta w Warszawie.
Ślady
Jedynym współcześnie istniejącym śladem obecności żydowskiej w Sochaczewie jest cmentarz znajdujący się w południowej części miasta, na tyłach ulicy Traugutta. Cmentarz ten był założony najprawdopodobniej już w XV wieku. Do chwili założenia nekropolii żydowskiej na warszawskiej Pradze był on również miejscem pochówku Żydów zamieszkujących nielegalnie Warszawę. Znajduje się na nim grób cadyka z Sochaczewa – Abrahama Bornsztajna, nad którym zgodnie z chasydzkim zwyczajem wzniesiony został ohel. Podobny ohel zbudowano nad grobem Eliezera ha-Kohena Lipskera, który początkowo był rabinem w Pułtusku, potem w Sochaczewie, Płocku i znów w Sochaczewie.
W czasie hitlerowskiej okupacji kirkut był miejscem jednostkowych i zbiorowych egzekucji ludności żydowskiej. Niemcy sprofanowali cmentarz wykorzystując płyty nagrobne jako surowiec do budowy obiektów wojskowych pod miastem. Początkowo sochaczewski kirkut uznano po wojnie jako nieistniejący, jednak w wyniku żmudnych prac poszukiwawczych prowadzonych w imieniu Społecznego Komitetu Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej udało się odnaleźć i ustawić wiele nagrobków, z których najstarszy datowany jest na 5570 rok wg kalendarza żydowskiego, czyli 1810.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Sochaczew"
|
mapa miejsc
|