|
Szczebrzeszyn
Miasto w powiecie Zamojskim województwa lubelskiego, położone na styku Roztocza Środkowego i Zachodniego, nad rzeką Wieprz, liczące ok. 5,6 tys. mieszkańców.
Warto zobaczyć
- kościół św. Mikołaja
- dawny zespół klasztorny Franciszkanów
- synagogę
- cerkiew
- cmentarz żydowski
- późnobarokowy pałac Zamoyskich wybudowany w latach 1744-46
Rys historyczny
Według badań archeologicznych pierwsi osadnicy na terenie dzisiejszego miasta pojawili się ok. 5000 lat temu, następnie w okresie wędrówki ludów, teren ten opustoszał. Ponownie został zasiedlony w VIII. W X wieku Szczebrzeszyn oraz grody leżące nad górnym Wieprzem i Bugiem ze względu na swe korzystne położenie na szlaku handlowym łączącym handel arabski z Europą szybko się rozwijały i stały się jednocześnie celem najazdów tatarskich i obiektem rywalizacji pomiędzy rdzennymi Lędzianami, Rusinami i w końcu powstającym państwem Wiślan. na przestrzeni XI i XIII Szczebrzeszyn wielokrotnie przechodził z rąk do rąk będąc obiektem szczególnego zainteresowania Polaków i Rusinów. Sytuacja zmieniła się w 1352, kiedy król Kazimierz Wielki w trakcie wyprawy przeciw Litwie rozbił swój obóz pod Szczebrzeszynem. Z tego roku pochodzi pierwsza zachowana w dokumentach wzmianka o istnieniu Szczebrzeszyna. W dokumentach łacińskich Szczebrzeszyn określany jest mianem Scebresinum. Mimo rozejmu z Litwinami, jaki Kazimierz Wielki zawarł w Szczebrzeszynie i oddaniu im Grodów Czerwieńskich (w tym Szczbrzeszyna) nie zrezygnował z ich włączenia do Polski, do którego doszło ostatecznie w 1366. Prawa miejskie Szczebrzeszyn otrzymał w II połowie XIV w. a powiat szczebrzeszyński został nadany za zasługi w wojnie z Litwinami, Dymitrowi z Goraja. Była to postać niezwykła, ciesząca się całkowitym zaufaniem i licznymi trzech kolejnych królów Polski: Kazimierza Wielkiego, Ludwika Węgierskiego i Władysława Jagiełły. Po bezpotomnej śmierci Dymitra jego majątek uległ podziałowi i rozproszeniu. W XVI mocą wyroku królewskiego na sejmie w Piotrkowie włości szczebrzeszyńskie przyznano braciom z Wielkopolski : Łukaszowi, Stanisławowi i Andrzejowi Górkom, którzy założyli zbór i szkołę kalwińską, a miasto stało się azylem dla prześladowanych innowierców, przebywali w nim tacy propagatorzy reformacji jak Feliks Krucigier i Feliks Stankar. Górkowie sprzyjali również osadnictwu żydowskiemu i wiadomo, że od połowy XVI istniała w Szczebrzeszynie duża gmina żydowska. W 1593 miasto znalazło się w granicach ordynacji Zamoyskich, zdecydowanych przeciwników reformacji, doszło do wypędzenia innowierców. Zamoyscy skoncentrowani na budowie pobliskiego Zamościa nie troszczyli się zbytnio o rozwój Szczebrzeszyna.
Synagoga. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Wiek XVII przyniósł liczne wojny i upadek miasta. W 1672 miasto najechali Tatarzy pustosząc je i paląc. W tym samym roku w Szczebrzeszynie schronił się hetman Jan Sobieski przed oskarżeniami konfederacji w Gołębiu potępiającymi go za traktat zawarty z Turcją w Buczaczu. W Szczebrzeszynie została zawiązana konfederacja w obronie jego osoby. W wyniku I rozbioru Polski Szczebrzeszyn znalazł się w zaborze austriackim, następnie przed krótki okres wchodził w skład Księstwa Warszawskiego. Ważną datą był rok 1811, w którym do Szczebrzeszyna przeniesiono z Zamościa szkoły będące kontynuacją Akademii Zamojskiej założonej w 1594 r. przez kanclerza Jana Zamoyskiego, które funkcjonowały do 1852 r. Po klęsce Napoleona, Szczebrzeszyn znalazł się w zaborze rosyjskim. Nigdy nie odzyskał dawnej świetności i znaczenia. Krótkotrwałe ożywienie gospodarcze, jakie przyniosło ze sobą odzyskanie przez Polskę niepodległości, nie przyniosło trwałej poprawy sytuacji miasta.
Pierwsze bomby niemieckie spadły na szczebrzeszyńską fabrykę "Alwa" już 6 września 1939, samo miasto zostało zbombardowane trzy dni później, a zajęte przez wojska niemieckie 13 września. 27 września do Szczebrzeszyna wkroczyły wojska radzieckie wprowadzając komunistyczną władzę. Po jedenastu dniach miasto ponownie znalazło się w rękach Niemców i pozostało tak do końca wojny.
Okupanci represjonowali ludność polską i żydowską tak jak we wszystkich miastach Generalnej Guberni. Hitlerowcy urządzili w budynku plebanii kasyno, zniszczyli kaplicę św. Leonarda, zamknęli kościół św. Mikołaja i kościół św. Katarzyny oddając go rzekomo wyznawcom prawosławia. Latem 1943 hitlerowcy masowo aresztowali mężczyzn wysyłając ich na roboty do Niemiec bądź bezpośrednio do obozów koncentracyjnych. 10 lipca 1943 Niemcy wysiedlili Polaków ze Szczebrzeszyna i okolicznych wsi (Bodaczów, Deszkowice, Rozłopy, Sułów i inne). 31 sierpnia 1943 uroczyście obchodzili utworzenie nowej niemieckiej gminy Szczebrzeszyn o nazwie "Deutsche Landgemeinde, kreis Zamość".
Szczebrzeszyn został uwolniony z okupacji niemieckiej przez wojska radzieckie i polskie 25 lipca 1944.
Żydzi Szczebrzeszyna
Początki osadnictwa żydowskiego nie są znane i udokumentowane. Prawdopodobnie pojawili się jeszcze za czasów Kazimierza Wielkiego. Pierwsza wzmianka o Żydach pochodzi z 1507 r. z rejestrów podatkowych i świadczy pośrednio o ich liczebności i zadomowieniu, skoro mówi już o dobrze funkcjonującej gminie wyznaniowej. Żydzi Szczebrzeszyna zajmowali się głównie handlem z Lublinem i Gdańskiem, ale również rzemiosłem powiększając się liczebnie i pomnażając swoje dochody, o czym świadczyły zapisy w księgach podatkowych. W 1560 roku ówczesny właściciel Szczebrzeszyna Andrzej Górka odnowił przywileje wobec społeczności żydowskiej, dokument ten jednak uległ zniszczeniu w trakcie pożaru, jaki dotknął zamek w 1583. Być może w tym samym roku spłonęła pierwsza synagoga, ponieważ wzmianka o jej pożarze pochodzi z 1584. Przywileje dla Żydów zostały potwierdzone przez króla Stefana Batorego i kolejnego właściciela miasta Stanisława Górkę, co umożliwiło kupcom żydowskim nieskrępowany handel. Stan ten potwierdził następca Górki - Jan Czarnkowski, który wyznaczył także miejsce pod cmentarz żydowski.
|
Kiedy Szczebrzeszyn wszedł w skład ordynacji Zamoyskich w 1595 r. jego nowy właściciel Jan Zamoyski, nie tylko potwierdził nadane przez poprzedników przywileje, ale zwolnił ponadto Żydów od czynszu za synagogę i kirkut. Pod koniec XVI w. Lezajasz Menechem syn Izaaka, rabin Szczebrzeszyna, został mianowany na rabina Krakowa - największej gminy żydowskiej ówczesnej Polski. W 1648 gmina doznała wielkich strat na skutek powstania Chmielnickiego. Wydarzenia te opisał i opublikował Meir ben Szmuel w wydanej w Krakowie w 1650 r. książce ''Cok ha - itim''. Kolejne zniszczenia przyniosły najazdy Szwedów, Turków i Tatarów. W latach 1701, 1727 i 1741 w Szczebrzeszynie odbyły się zjazdy reprezentacji Żydów Rzeczypospolitej zwane "Sejmem Czterech Ziem". W wyniku kryzysu państwa polskiego, zaborów, restrykcji podatkowych również gmina żydowska zaczęła podupadać. Wiek XIX zapisał się silnymi wpływami chasydyzmu, m.in. za sprawą działającego w mieście cadyka z Jaworowa – Elimelecha Hurwicza. Pod koniec XIX stulecia Żydzi stanowili ok. 50 % mieszkańców Szczebrzeszyna. W czasie dwudziestolecia międzywojennego od gminy żydowskiej Szczebrzeszyna odłączyli się Żydzi ze Zwierzyńca i okolic. Utworzyli oni odrębną gminę z bożnicą, łaźnią oraz istniejącym do dziś cmentarzem. Przed 1939 r. Szczebrzeszyn zamieszkiwało ok. 3200 Żydów.
Fragment dekoracji we wnętrzu synagogi. Foto: K.W.
Podczas II wojny światowej hitlerowcy utworzyli w Szczebrzeszynie getto, w którym zgromadzili Żydów z miasta i okolic, a także z innych miejscowości. Od maja 1941 r. getto było wielokrotnie pacyfikowane. Niemcy rozstrzeliwali Żydów na ulicach miasta, dokonywali "łapanek" i aresztowań, które kończyły się transportem na roboty do Niemiec, a nierzadko w obozach koncentracyjnych m.in. w Bełżcu, gdzie trafiło ponad 900 Żydów. Okupanci grabili i niszczyli mienie żydowskie, synagogę spalili w listopadzie 1939. Dokonywali także egzekucji na kirkucie, gdzie znajdują się dwie zbiorowe mogiły pomordowanych Żydów, w których spoczywa ok. 3000 osób. Polityka hitlerowska doprowadziła do niemal całkowitej zagłady Żydów Szczebrzeskich.
Największe skupisko Żydów, którym udało się przeżyć wojnę, oraz ich potomków znajduje się w Hajfie w Izraelu. W 1984 wydali oni zbiorową "Księgę Pamięci Żydów Szczebrzeskich". Izraelskie Towarzystwo Żydów Szczebrzeskich ufundowało pomnik upamiętniający martyrologię Żydów Szczebrzeszyna i okolic dokonaną przez hitlerowców. Został on odsłonięty 6 sierpnia 1991 r. na miejscowym kirkucie.
Jedna z postaci w słynnej rzeźbie "Kolejka po chleb" stanowiącej element Cherry Tree Walk Waszyngtonie autorstwa George'a Segala została wzorowana na postaci Leona Bibla - malarza i rzeźbiarza wywodzącego się ze Szczebrzeszyna.
Synagoga
Pierwsza wzmianka o bóżnicy w Szczebrzeszynie pochodzi z końca XVI w. Synagoga, która zachowała się do dziś została wzniesiona na początku XVII w. w stylu późnorenesansowym. Poważnie zdewastowana przez kozaków Chmielnickiego została odbudowana i zarazem nieco przebudowana w XVIII w. W 1940, po wkroczeniu Niemców do miasta, została spalona i przez kolejne lata popadała w ruinę. W latach 1957-63 została odbudowana i przeznaczona na siedzibę Domu Kultury. Elewacje sali modlitw zdobione są pilastrami i profilowanym gzymsem. Wysoki łamany dach jest rekonstrukcją pierwotnego wyglądu. Od strony południowej i północnej do sali modlitw przylegają parterowe babińce. Od zachodu dobudowany piętrowy aneks mieścił niegdyś salę obrad i na piętrze dodatkowy babiniec. Modlitewnia obniżona jest w stosunku do poziomu przedsionka, a jej wnętrze zdobią bogate dekoracje sztukatorskie. Niegdysiejsza polichromia nie zachowała się. Sala kryta jest sklepieniem klasztornym z lunetami okiennymi, poniżej których biegnie szeroki pas z opilastrowanymi wnękami arkadowymi.
Aron ha-kodesz. Foto: J.J.
Kamienny aron ha-kodesz utrzymany w stylistyce późnorenesansowej zawiera wykute słowa Ps 16,8 „Stawiam Pana przed sobą zawsze”. Ścianę południową zdobi wizerunek menory świątynnej, poniżej stylizowany owoc granatu – symbol Ziemi Obiecanej.
Kirkut
Pomimo dewastacji przez hitlerowców, kirkut posiada jeden z najbardziej interesujących i największy na Lubelszczyźnie zespół nagrobków żydowskich – znajduje się na nim ok. 400 macew, wiele spośród nich o pięknej rzeźbie detalu kamieniarskiego, niektóre zachowały resztki polichromii. W zdobnictwie przeważają motywy roślinne, ale zachowały się także inne symbole, jak np. dłonie w geście błogosławieństwa, czy szafy z książkami.
Ważne postacie Szczebrzeszan
Wojciech Basaj, rektor Akademii Krakowskiej w latach 1562 - 1564
Jan Siestrzyński, pionier fonetyki polskiej
Rafał Hadziewicz, malarz
Józef Brandt, sławny malarz historyczny
Ważne postacie szczebrzeszyńskich Żydów
Cohen Izahar Ber, XVI w., wybitny talmudysta
Philip Bibel, autor zbioru wspomnień ze Szczebrzeszyna p.t. "Tales of the Shtetl"
Leon Bibel, malarz i rzeźbiarz
W 1833 roku urodziła się w Szczebrzeszynie babka Isaaka Bashevisa Singera, pisarza, laureata Nagrody Nobla - Tema Blima Szejner
Zapraszamy do dyskusji na temat "Szczebrzeszyn"
|
mapa miejsc
|
)
)