SERWIS INFORMACYJNY     

Ślady i Judaica

Tarnów


Atrakcje turystyczne
Śródmieście Tarnowa to jeden z ładniejszych zabytkowych zespołów urbanistycznych Polski.
Najcenniejsze zabytki Tarnowa to: ratusz z XIV w., przebudowany przez J.M. Padovana w II połowie XVI w. (obecnie część Muzeum Okręgowego); późnogotycka katedra Narodzenia Najświętszej Marii Panny (ok. 1400, potem rozbudowywana, z przebogatym wystrojem architektoniczno-rzeźbiarskim i wyposażeniem wnętrza); kamienice (XVI–XIX w.); fragmenty murów miejskich (XIV i XVI w.); kanonie z I połowy XVI w. (m.in. Dom Mikołajowski, mieszczący Muzeum Diecezjalne z dobrą galerią rzeźby gotyckiej); dawny kościół Bernardynów (1468, przebudowany 1823, obecnie z ekspozycją muzealną; dawny klasztor Bernardynek (obecnie męski, XVII–XVIII w.); na Górze św. Marcina – ruiny zamku Tarnowskich (1340); mauzoleum gen. Józefa Bema w parku miejskim. Wiele zabytków jest także na przedmieściach – w Gumniskach pałac (XVIII w.) i dworki podmiejskie (XVIII–XIX w.); na Burku – drewniany kościół Najświętszej Marii Panny z I połowy XV w.; na Terlikówce – również drewniany kościół Świętej Trójcy (1562).


Tarnów | żyd. Tarnow, Tornew, Torne, Tarna
Tarnów był jednym z największych skupisk żydowskich w Małopolsce. O pierwszych osadnikach żydowskich w tym mieście wiadomo ze wzmianki z 1445 r. Prawdopodobnie zajmowali się handlem zbożem i winem sprowadzanym z Rusi i Węgier. Początkowo mieściła się tu filia (przykahałek) gminy krakowskiej. W 1581 r. właściciel miasta Konstanty Ostrogski wydał Żydom przywilej pozwalający na sprzedaż w domach, kramach i na rynku oraz na wyrób gorzałki i wyszynk. Swobody ekonomiczne przyciągały Żydów do miasta. W XVIII w. ich liczba przekroczyła tysiąc (ponad 30% ludności). Mieli kilku przedstawicieli w Sejmie Czterech Ziem. Z końcem XVIII w. pojawiły się nowe prądy – chasydyzm (wpływy dynastii Halberstamów i Horowitzów) oraz haskala. W 1788 r. dzięki fundacji Naftalego Herza Homberga otwarto pierwszą żydowską szkołę świecką.

W przededniu II wojny światowej w Tarnowie mieszkało 25 tys. Żydów, czyli 48% ludności. Hitlerowcy utworzyli getto na 40 tys. osób. Wywozili stąd ofiary do obozów w Bełżcu, Płaszowie i Oświęcimiu. Po II wojnie światowej osiedliła się tu niewielka grupa uchodźców z Kresów, ale i ona zanikła wskutek późniejszych wyjazdów.
Dzieje Żydów tarnowskich, jak na razie, zamknęły się w 1993 r., gdy zmarł ostatni opiekun domu modlitwy przy ul. Goldhammera. Wyposażenie bóżnicy przekazano do Muzeum Okręgowego (pozwoliło to na zorganizowanie w nim niewielkiej sali modlitewnej), klucze – do gminy w Krakowie. Ziomkostwa tarnowskie działają dziś we Francji, w Izraelu, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych.
Dzielnica żydowska obejmowała tereny północno-wschodniej części śródmieścia. Grabówka wyznaczała kwartał chasydzki. W 1833 r. gmina wystąpiła do magistratu o zgodę na rozszerzenie obszaru zamieszkiwania w mieście. Odpowiedź była odmowna. Zaproponowano więc budowę „prawdziwego żydowskiego miasta” poza murami. Do realizacji pomysłu nie doszło, ale pamiątką po nim było wiele gmachów: przede wszystkim nieistniejąca już Synagoga Nowa wzniesiona wedle projektów m.in. Władysława Ekielskiego w latach 1865–1908 oraz zachowana łaźnia rytualna z 1904 r. w stylu mauretańskim.
*
Rynek
Na odrzwiach domu pod nr. 21 po prawej stronie widoczne są jeszcze wgłębienia po mezuzach. Mieści się tu Muzeum Okręgowe w Tarnowie (%14 6212149), które gromadzi interesującą kolekcję judaików. Najcenniejszy jest oryginał przywileju z 1667 r. oraz trzy Tory, dokumenty i fotografie z ostatniej tarnowskiej bóżnicy zlikwidowanej w 1993 r. Rynek to również miejsce męczeństwa. W dniach 11–19 VI 1942 r. był areną tzw. pierwszej akcji, planowego zgromadzenia i wymordowania około 10 tys. miejscowych Żydów. Ziomkostwa tarnowskie obchodzą ten okres jako dni pamięci. Od 1997 r. tragedię upamiętnia tablica pamiątkowa na rogu ul. Żydowskiej. Bruk ułożony pod tablicą uświęcony jest krwią ofiar.

Ulica Żydowska
Od rynku należy pójść ulicą Żydowską. Jej nazwa, jak i sąsiedniej Wekslarskiej, wiąże się z niegdysiejszymi mieszkańcami. Przetrwało wiele kamienic z XVII i XVIII w. z typowymi wąskimi sieniami i ścianami frontowymi. Nietrudno dostrzec żelazne okiennice dawnych sklepów. Z lewej strony Żydowskiej widać żelazne ogrodzenie (około 1900). Z tyłu jest obszerny skwer, nad którym góruje jedyna pozostałość najstarszej tarnowskiej synagogi.

Bima Starej Synagogi
Do II wojny światowej wznosiła się tu Stara Synagoga, pochodząca zapewne z początku XVII w. Stanęła na miejscu starszej bóżnicy sprzed 1581 r. Stara Synagoga została spalona w listopadzie 1939 r., a później rozebrana. Ocalała tylko bima.

Bima, foto: A.Olej&K. Kobus:

Widać jeszcze szczątki posadzki, a u zwieńczenia kolumn – ślady stiukowej dekoracji z piętnem pożaru. W 1987 r. bimę nakryto daszkiem chroniącym zabytek przed kaprysami pogody.
Przy ul. Żydowskiej, skwer po lewej stronie, między rynkiem a zakrętem uliczki w prawo.

w internecie

Teksty prezentowane obok pochodzą z przewodnika Śladami Żydów polskich" autorstwa Adama Dylewskiego, wydanego przez wydawnictwo "Pascal".
Mykwa
Wzniesiono ją w 1904 r. w modnym wówczas stylu mauretańskim wedle projektu Franciszka Hackbeila i Michała Mikoša. W miejscu tym doszło do tragicznych wydarzeń. Był tu obóz przejściowy dla wywożonych do Auschwitz-Birkenau. Przeszli tędy czołowi tarnowscy Żydzi okresu przedwojennego: dyrektor liceum hebrajskiego Maksymilian Rozenbusz, przemysłowiec Jakow Szwarc, adwokat Emil Wider, a także katolik, wybitny geograf Zdzisław Simche. Nie przeżył nikt – zgładzeni byli pierwszymi ofiarami w historii obozu Auschwitz-Birkenau. Pomnik oraz miano placu oddają cześć ofiarom rasizmu. Po wojnie mykwa przez lata działała jako łaźnia miejska. Potem po remoncie zmieniono ją w dom handlowy.
Przy pl. Więźniów Oświęcimia.

Ulica Goldhammera
Z rynku najprościej dojść tu przez Piekarską, pl. Rybny i Rybną. Ulica miano swe uzyskała w 1912 r. na pamiątkę zasłużonego wiceburmistrza Tarnowa Eliasza Goldhammera (1851–1912). Patron, syn krawca z Dynowa, ukończył prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, po czym zamieszkał w Tarnowie. Był wybitnym adwokatem i mówcą, specjalistą od procedury karnej. Decyzja Rady Miejskiej o nadaniu jego imienia najbardziej żydowskiej ulicy Tarnowa nie miała precedensu przed I wojną światową.
Mnóstwo tu ważnych pamiątek. Przy Goldhammera 1 na pierwszym piętrze mieścił się ostatni w Tarnowie, czynny do 1993 r., dom modlitwy (bejt ha-midrasz). Dziś nie ma wiele do oglądania. Aron ha-kodesz, bimę i ławy przeniesiono do Muzeum Okręgowego przy Rynku 21. Sąsiednia budowla – ul. Goldhammera 3 – to wzniesiony w 1904 r. wedle projektu I. Appermana hotel Hermana Soldingera. Tutaj po 1945 r. była siedziba gminy i pierwszy po wojnie dom modlitwy. Późniejsze losy hotelu Soldingera są świadectwem upadku tego reklamowanego w austro-węgierskich przewodnikach przybytku. Najpierw mieścił się tu hotel Leliwa, potem Komitet Wojewódzki PZPR. Przy Goldhammera 5 stoi eklektyczny gmach Banku Kredytowego dla Handlu i Przemysłu z 1890 r. Zachowały się w sieni imponujące marmurowe tablice upamiętniające fundatora budowli Hermana Merza, przewodniczącego gminy żydowskiej, oraz samego Goldhammera.

Miejsce po Nowej Synagodze
Synagoga Nowa, na rogu ulic Nowej i Waryńskiego, została otwarta w dzień urodzin Franciszka Józefa, czyli 18 VIII 1908 r. (stąd inne jej nazwy – Jubileuszowa, a nawet synagoga im. Franciszka Józefa I). Na przedwojennych zdjęciach bóżnicy zwraca uwagę dominująca nad miastem kopuła. Podpalona w listopadzie 1939 r., długo opierała się hitlerowskim niszczycielom. W końcu wysadzili ją ładunkami wybuchowymi. We wrześniu 1993 r. miejsce po synagodze upamiętniono tablicą. Jedyny szczątek bóżnicy – kolumna – zachował się jako element pomnika na kirkucie miejskim.

Kirkut
Kirkut tarnowski to jeden z najstarszych i najciekawszych cmentarzy w południowej Polsce, porównywalny z cmentarzami Krakowa. Powstał w II połowie XVI w. poza ówczesnymi granicami miasta. Na 3,2 ha zachowało się kilka tysięcy nagrobków stawianych od XVII do XX w. Można znaleźć tu groby najważniejszych rodzin Tarnowa: Aberdamów, Brandstaetterów (rodziny obu znanych pisarzy), Maschlerów, Merzów, Szancerów. Pochowanych jest wielu miejscowych rabinów: Samuel Szmelke Horowitz (zm. 1713), Icchak Ajzyk (zm. 1756), Eliezer ben Icchak (zm. 1811), Izrael Rapaport (zm. 1881), Abełe Sznur (zm. 1917) i Majer Arak (zm. 1925). We wschodniej części, za betonowym murem, spoczywa Arie Lejb, syn wielkiego cadyka z dynastii Halberstamów – Ezechiela Szragi z Sieniawy. Grób ten odwiedzają pobożni chasydzi zaliczani do grup z Bobowej i Nowego Sącza. Na cmentarzu spoczywa ponad 50 żydowskich żołnierzy armii austriackiej z I wojny światowej. Od kwietnia 1942 r. do listopada 1943 r. trwały tu masowe mordy. W 1946 r. ustawiono ponad jednym ze zbiorowych grobów ciekawy pomnik (projektu Dawida Beckerta) w kształcie złamanej kolumny, która w symbolice sepulkralnej oznacza „życie tragicznie przerwane”. Napis, inspirowany tekstem biblijnym, zaczerpnięto z poematu Chaima Nachmana Bialika W mieście rzezi (Be-ir ha-harega), napisanego po pogromie w Kiszyniowie w 1903 r.: A słońce świeciło i nie wstydziło się.
W 1991 r. do tworzonego wówczas w Waszyngtonie Holocaust Memorial Museum wywieziono oryginalną kutą bramę, a na jej miejsce wstawiono współczesną kopię.

Kirkut tarnowski, foto: A.Olej&K. Kobus:

U zbiegu ulic Słonecznej i Szpitalnej – wejście od ul. Szpitalnej. Klucz w domu naprzeciw bramy. Jeśli nikogo tam nie ma – drugi klucz jest w Muzeum Okręgowym, Rynek 21, dostępny przez całą dobę (u dozorcy; należy zapukać do okna i pozostawić 15 zł jako kaucję).


Inne judaika
W Tarnowie jest jeszcze wiele miejsc, które w jakiś sposób wiążą się z lokalną społecznością żydowską. Ich szczegółowe opisy zawiera książka Adama Bartosza Tarnowskie judaica. Warto wymienić: dom starców i szpital (Matki Bożej Fatimskiej 25); siedzibę Bundu – Dom Robotniczy im. B. Michalewicza (Ochronek 22) i sąsiadującą z nim byłą fabrykę walizek „Krzak i Szpiller”; dom sierot (Mostowa 14, obecnie przedszkole); Talmud-Tora (Sienna 5, szkoła pielęgniarska); młyn parowy Henryka Szancera z 1846 r. (Sienna); Szkołę Jawne fundacji barona Hirscha (Westwalewicza, Liceum Plastyczne); pusty plac po synagodze reformowanej Tempel i sąsiadującą z nim szkołę Stowarzyszenia Safa Berura (św. Anny 1, obecnie internat). Można przejść się Lwowską – główną arterią Grabówki, przedwojennej dzielnicy chasydzkiej. Niewiele tu ocalało, ale nieliczne stare domy były niegdyś własnością miejscowych bogaczy.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Tarnów" ?
Małopolska
 - Biecz
 - Bobowa
 - Brzesko
 - Dukla
 - Dąbrowa Tarnowska
 - Jarosław
 - Kraków i Kazimierz
 - Lelów
 - Lesko
 - Leżajsk
 - Nowy Sącz
 - Oświęcim
 - Przemyśl
 - Rymanów
 - Rzeszów
 - Sanok
 - Sieniawa
 - Tarnów
 - Łańcut
Podlasie
 - Białystok
 - Krynki
 - Sejny
 - Tykocin
Warszawa
 - Ferma w Grochowie-Witolinie
 - Pomnik Bohaterów Getta
 - Pomnik Żegoty
 - Sienna 55 - Złota 62
 - Synagoga Nożyków
 - Synagoga na Pradze
 - Szpital Dziecięcy Bersohnów i Baumanów
 - Szpital Starozakonnych
 - Szpital Starozakonnych na Pradze
Ziemia lubelska
 - Izbica
 - Kazimierz Dolny
 - Kock
 - Kraśnik
 - Lubartów
 - Lublin
 - Parczew
 - Sobibór
 - Szczebrzeszyn
 - Włodawa
 - Zamość
 - Łęczna

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl