|
Tarnów
Miasto powiatowe w województwie małopolskim położone na Płaskowyżu Tarnowskim, w dorzeczu Dunajca i jego prawobrzeżnego dopływu Białej Dunajcowej. Okolice Tarnowa określane są „biegunami ciepła” w Polsce, ze względu na fakt, że średnia temperatura roczna wynosi 8,80 stopni.
Warto zobaczyć:
- Ratusz z XIV w., przebudowany przez J.M. Padovana w II połowie XVI w. (obecnie część Muzeum Okręgowego)
- Późnogotycka katedra Narodzenia Najświętszej Marii Panny (ok. 1400, potem rozbudowywana, na uwagę zasługuje bogaty wystrój architektoniczno-rzeźbiarski)
- Kamienice (XVI–XIX w.)
- Fragmenty murów miejskich (XIV i XVI w.)
- Kanonie z I połowy XVI w. (m.in. Dom Mikołajowski, mieszczący Muzeum Diecezjalne z galerią rzeźby gotyckiej)
- Dawny kościół Bernardynów (1468, przebudowany 1823, obecnie z ekspozycją muzealną; dawny klasztor Bernardynek (obecnie męski, XVII–XVIII w.)
- Na Górze św. Marcina: ruiny zamku Tarnowskich (1340)
- Mauzoleum gen. Józefa Bema w parku miejskim
- W okolicy: pałac w Gumniskach (XVIII w.) i dworki podmiejskie (XVIII–XIX w.); na Burku – drewniany kościół Najświętszej Marii Panny z I połowy XV w.; na Terlikówce – również drewniany kościół Świętej Trójcy (1562).
Rys historyczny
Ślady osadnictwa na terenie obecnego miasta sięgają epoki mezolitycznej, odkryto również cmentarzysko celtyckie w miejscowości Łętowice pochodzące z przełomu V i IV wieku p.n.e. W połowie IX w. n.e. wzniesiony został gród na zboczu Góry św. Marcina (odkryte ślady grodziska obejmują powierzchnię 9,6 hektara). Został on zniszczony w XI wieku, jednak nad rzeką Białą powstała osada o popularnej na Słowiańszczyźnie nazwie „Tarnów”, która na przełomie XI i XII wieku została nadana klasztorowi benedyktynów w Tyńcu pod Krakowem, co potwierdzają zachowane odpisy dokumentu legata papieskiego Idziego z Toucy, który przebywał w Polsce ok. 1124 r. Jest to pierwsza pisemna wzmianka o istnieniu Tarnowa. Druga pochodzi z roku 1308 (lub 1309), znajduje się w wykazie cudów za wstawiennictwem błogosławionej Kingi dołączonym do „Żywotu błogosławionej Kingi”, a dotyczy uzdrowienia kobiety imieniem Marta, która miała pochodzić z ówczesnej wsi Tarnów, należącej do komesa Rafała. W roku 1327 Spycimir herbu Leliwa na drodze kupna i zamiany z rycerzem Leonardem nabył wieś, zwaną później Tarnów Wielki i trzy lata później założył na jej terenie swoje prywatne miasto. W dniu 7 marca 1330 król Polski Władysław Łokietek wydał przywilej zezwalający lokować miasto Tarnów na prawie magdeburskim, a Spycimir Leliwita ukończył budowę zamku na Górze św. Marcina. Dokument lokacyjny miasta Tarnowa przechowywany jest do dziś w Bibliotece XX. Czartoryskich w Krakowie. Ród Lewiwów przyczynił się również do rozwoju miasta sprzyjając rozwojowi handlu i rzemiosła. Jedna z jego gałęzi od XV wieku zaczęła nazywać się Tarnowskimi. Korzystne przywileje ściągały do miasta kupców różnych narodowości: Niemców, Żydów i Szkotów. Postacią szczególnie zasłużoną dla rozkwitu miasta był Jan Tarnowski(1488-1561), hetman wielki koronny, wódz, polityk, pisarz, człowiek renesansu korespondujący z Erazmem z Rotterdamu. W XVI wieku miasto opasane było wałami i murami, funkcjonowała kanalizacja i drewniane wodociągi, działało kilkanaście cechów rzemieślniczych. W XVI wieku kościół parafialny wzniesiony tuż po lokacji miasta uzyskał tytuł kolegiaty, istniała synagoga, szkoła i zbór kalwiński. Z tego okresu pochodzi nagrobek Jana Tarnowskiego - jeden z najpiękniejszych i największych (13,8 m) w Europie pomników nagrobnych dłuta włoskiego artysty Jana Marii Mosca z Padwy, zwanego Padovano. Padovano zaprojektował także renesansowy ratusz, a następnie kierował jego przebudową. W wyniku małżeństw, koligacji rodzinnych i wypadków historycznych Tarnów znajdował się w rękach możnych rodów Ostrogskich, Sanguszków, Lubomirskich. Jednak wiek XVII - stulecie wojen i spustoszenia Polski przez najazdy nieprzyjacielskie oraz idące w ślad za nimi liczne pożary i epidemie, odcisnął swoje piętno także na losie Tarnowa. Kwitnące miasto renesansowe liczące ok. 2 tysiące mieszkańców po szwedzkim „potopie” zostało zrabowane, a liczba mieszkańców spadła do ok. 800 osób. Książęcy ród Sanguszków, który przejął Tarnów w posiadanie w 1723, dokładał wszelkich starań by podźwignąć miasto z upadku, jednak cała Rzeczpospolita chyliła się ku upadkowi, a II połowa XVIII naznaczona była piętnem rozbiorów. Zbyt krótki był to czas by podnieść Tarnów do dawnej świetności.
W wyniku I rozbioru Polski, Tarnów znalazł się pod zaborem austriackim, w tzw. Galicji, stając się siedzibą cyrkułu (jednostki administracyjnej w randze powiatu), a od 1785 biskupstwa. W 1787 rząd austriacki odebrał księciu Hieronimowi Sanguszce władzę sądową i administracyjną nad miastem, które przeszło pod wyłączną władzę rządu austriackiego. Ustanowiono Forum Nobilium czyli Sąd Szlachecki dla siedmiu cyrkułów : myślenickiego, sądeckiego, boheńskiego, tarnowskiego, rzeszowskiego, sanockiego i dukielskiego. W mieście i na ziemi tarnowskiej prowadzona była patriotyczna działalność konspiracyjna mająca na celu walkę z germanizacją, ocalenie dóbr narodowych oraz walkę o odzyskanie niepodległości. Najwybitniejszą postacią bojownika o wolność był generał Józef Bem, który urodził się w Tarnowie w 1794 - wybitny strateg, żołnierz wielkiej odwagi i determinacji, uczestnik powstania listopadowego (1830-31) i walk o wolność Węgier w czasie Wiosny Ludów (1848-49).
Tarnów stał się również świadkiem tzw. rabacji galicyjskiej, kiedy chłopi pod wpływem inspiracji zaborców napadali na szlachtę, rabowali dwory i mordowali „panów”, przywódców ruchu niepodległościowego oskarżając ich o narażanie wszystkich na represje ze strony „legalnych” władz zaborczych, które płaciły chłopom za dostarczanie do starostwa tarnowskiego zwłok zabitej szlachty. Rabacja pod wodzą Jakuba Szeli, znana również jako rzeź galicyjska wybuchła 18 II 1846. Nie stłumiła jednak ona dążeń niepodległościowych i patriotyzmu. W czasie powstania styczniowego (1863) przez krótki czas w Tarnowie miała swoją siedzibę filia Rządu Narodowego.
Rozwój miasta nastąpił w drugiej połowie XIX wieku, wraz z budową kolei, która wpłynęła na ożywienie handlu i drobnego przemysłu. Franciszek Eliasiewicz uczestnik powstania styczniowego założył w 1852 w Tarnowie na Zabłociu fabrykę maszyn i narzędzi gospodarczych, którą po powstaniu styczniowym rozszerzył o odlewnię żelaza. W 1858 Szymon Reiter założył fabrykę zapałek. Wzrastała również liczba ludności, w 1870 Tarnów liczył ponad 21 tysięcy mieszkańców, co czyniło go trzecim co do wielkości miastem Galicji po Lwowie i Krakowie. Zainstalowano oświetlenie gazowe w mieście, ukazywała się lokalna prasa, a w 1888 r. ks. Józef Bąba założył pierwsze na ziemiach polskich Muzeum Diecezjalne, gdzie gromadził zabytki sztuki sakralnej. Początek wieku XX to czas dalszego rozwoju: miasto zelektryfikowano, wzniesiono nowy gmach dworca kolejowego.
W czasie I wojny światowej Tarnów został zajęty przez wojska rosyjskie już 10 listopada 1914. Stacjonowały one w mieście do 6 maja 1915. Do walki z zaborcami wyruszyły Polskie Drużyny Strzeleckie: Strzelec i Sokół. W pobliżu Tarnowa pod Łowczówkiem walczyła z Rosjanami I Brygada Legionów Polskich (22-25 XII 1914). Podczas operacji tarnowsko-gorlickiej w początku maja 1915 r. miasto podlegało ostrzałowi ciężkiej artylerii austriackiej. Kilka budynków w mieście i perony dworca kolejowego uległy zniszczeniu. Tarnów jako pierwsze miasto w Polsce odzyskał niepodległość po 146 latach niewoli w nocy z 30 na 31 października 1918 r. Rozbrojono posterunki austriackie, a komendantem miasta został mianowany płk. Kajetan Amirowicz.
Po wojnie nastąpiło ożywienie kulturalne i gospodarcze miasta. W latach dwudziestych rozpoczęto pod Tarnowem budowę Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Świerczkowie, który od 1929 nosił nazwę Mościce i został włączony w obszar miasta. Budowa ta była jedną z największych inwestycji II Rzeczpospolitej przyczyniając się w znaczący sposób do wzrostu liczby mieszkańców i nadania miastu przemysłowego charakteru. W 1939 Tarnów liczył ok. 40 tys. mieszkańców, z czego połowę stanowiła społeczność żydowska. W okresie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. na czele rządu Obrony Narodowej stał premier Wincenty Witos, pochodzący z podtarnowskiej wsi Wierzchosławice. Inny Tarnowaninin gen. Franciszek Latinik został mianowany w tym czasie gubernatorem wojskowym Warszawy. W kwietniu 1924 Tarnów był poważnym ośrodkiem strajku generalnego. W sierpniu 1931 Tarnów stał się miejscem X Zjazdu Legionistów Polskich. Przyjechało ok. 10 tys. osób w tym wszystkie osobistości polityczne i wojskowe Polski m.in. prezydent Ignacy Mościcki, premier Aleksander Prystor, marszałek Sejmu Kazimierz Świtalski i marszałek Edward Śmigły-Rydz.
Tuż przed hitlerowską agresją na Polskę, grupa dywersantów dokonała 28 VIII 1939 zamachu bombowego na dworzec kolejowy w Tarnowie, a dnia 3 IX niemieckie lotnictwo zbombardowało Państwową Fabrykę Związków Azotowych w Mościcach i samo miasto. 7 września Niemcy wkroczyli do miasta.
W listopadzie 1939 w Tarnowie i Mościcach powstały obozy przejściowe dla jeńców polskich.
|
Pierwsze aresztowania nastąpiły w marcu 1940. W czerwcu z tarnowskiego więzienia hitlerowcy wywieźli do Wiśnicza, a nstępnie do Auschwitz 13 inżynierów z Zakładów Azotowych w Mościcach, których aresztowali za bojkotowanie zarządzeń okupanta. Pierwszy transport Polaków, więźniów politycznych do obozu w Auschwitz (728 osób) miał miejsce 14 czerwca 1940. W połowie 1941 Niemcy wydali zarządzenie o utworzeniu zamkniętego getta dla Żydów, którego ostateczną likwidację przeprowadzili we wrześniu 1943. W lipcu 1943, po tym jak istniejący ruch oporu wydał i wykonał wyrok śmierci na 5 konfidentów tarnowskiego gestapo, hitlerowcy urządzili w Tarnowie publiczną masakrę w ramach odwetu i akcji zastraszania ludności. W kwietniu 1944 rozstrzelali publicznie 50 więźniów-zakładników w odwecie za zorganizowane przez ruch oporu wykolejenie niemieckich pociągów i inne akcje sabotażowe. Oddziały Armii Krajowej prowadziły działalność dywersyjną w ramach akcji „Burza”. Tarnowski Obwód AK zwerbował do akcji "Burza" I batalion AK 16 p.p. w sile 5 kompanii. Batalion "Barbara" pod wodzą kpt. Eugeniusza Borowskiego, pseud. "Leliwa" prowadził działania dywersyjne na Pogórzu Ciężkowickim. 17 stycznia 1945, przed opuszczeniem miasta Niemcy zniszczyli urządzenia tarnowskiego dworca, wysadzili w powietrze magazyny oraz znajdujące się w mieście mosty. 18 stycznia 1945 Tarnów był wolny d okupacji hitlerowskiej.
Żydzi Tarnowa
Już w 1445 r. znajdujemy w źródłach wzmianki o tarnowskim Żydzie Kalefie, który przybył tam ze Lwowa i handlował jedwabiem. Szybko jednak stał się jednym z największych skupisk żydowskich w Małopolsce. W języku jidysz Tarnów funkcjonuje jako Tarnow, Tornew, Torne, Tarna. W średniowieczu Żydzi zajmowali się głównie handlem zbożem i winem sprowadzanym z Rusi i Węgier. Wiadomo, że pierwotnie w Tarnowie mieściła się filia żydowskiej gminy krakowskiej tzw. przykahałek. W 1581 ówczesny właściciel miasta, Konstanty Ostrogski nadał Żydom przywilej na sprzedaż w domach, kramach i na rynku oraz na wyrób gorzałki i wyszynk. Przywilej ten był potwierdzony przez jego wnuka Władysława Dominika w 1676, a następnie przez kolejnego dziedzica Tarnowa Stanisława Koniecpolskiego. Wraz z korzystnymi przywilejami wzrastała liczba ludności żydowskiej (przekroczyła ona w XVIII w. 30% ludności miasta) oraz jej znaczenie, o czym świadczy fakt, że Żydzi tarnowscy mieli kilku swoich przedstawicieli w Sejmie Czterech Ziem. Przywileje te również wyłączały Żydów spod sądownictwa miejskiego, co chroniło ich przed samowolą rady miejskiej. Podlegać mieli tylko sądowi zamkowemu. Dokumenty gwarantowały spokój synagogi i cmentarza, nakładając na sprawców ich potencjalnego bezczeszczenia wysokie kary. Żydzi zabiegali jednak także o ugody z samymi mieszczanami, o czym świadczy np. ugoda podpisana w 1631 dotycząca czynszu, jaki Żydzi mieli płacić za posiadanie kirkutu we wsi Pogwizdów.
W 1667 Stanisław Koniecpolski - ówczesny właściciel Tarnowa, nadał przywilej gwarantujący Żydom wcześniej przyznane swobody (m.in. bożnicę i cmentarz ). W 1723 Tarnów przeszedł w ręce książąt Sanguszków, którzy jako nowi właściciele „zwierzchność zamkową” sprawowali już nie z Góry św. Marcina, ale z dworu w Gumniskach. Sprzyjali również i oni społeczności żydowskiej postrzegając to jako szansę rozwoju miasta po zniszczeniach, jakich Tarnów doświadczył w wieku XVII. Jednak ogólna sytuacja w kraju, tragiczne rozbiory Polski utrudniały ich działania. We wrześniu 1792 wybuchł pożar pustoszący miasto, zniszczona została dzielnica żydowska, rynek i ratusz miejski.
Z końcem XVIII w. pojawiły się nowe prądy – chasydyzm (wpływy dynastii Halberstamów i Horowitzów) oraz haskala. W 1788 roku dzięki fundacji Naftalego Herza Homberga otwarto pierwszą żydowską szkołę świecką. Dzielnica żydowska obejmowała pierwotnie tereny północno-wschodniej części śródmieścia, natomiast Grabówka wyznaczała kwartał chasydzki. Kiedy w 1833 gmina wystąpiła do władz austriackich o zgodę na rozszerzenie obszaru zamieszkiwania w mieście otrzymała negatywną odpowiedź. Pojawiła się wobec tego idea zbudowania żydowskiego miasta „poza murami”, do realizacji której ostatecznie nie doszło, jednak wznoszone na tym terenie budynki, takie jak Nowa Synagoga czy łaźnia, świadczyły o tym, że traktowano ten pomysł poważnie.
Rządy cesarskie były uciążliwe nie tylko dla Polaków, ale także i dla Żydów, którzy na równi z Polakami poddawani byli germanizacji. Od stycznie 1788 każdy Żyd musiał być zarejestrowany pod niemieckim nazwiskiem. Poza tym cesarz nałożył na nich obowiązek wojskowy, władza kahałów ograniczona została wyłącznie do spraw religijnych, Żydom ze wsi nakazano przenieść się do miast, co w efekcie wpłynęło na zubożenie społeczności żydowskiej. Wprowadzono również tzw. prawo o pauprach, nakazujące przymusowe wydalanie poza granice monarchii wszystkich, którzy nie są w stanie uiszczać należnych podatków, które były nieustannie mnożone („koszerne”, „świeczkowe”), czy np. wprowadzenie taksy małżeńskiej – czyli opłaty za zawieranie małżeństwa. Celem tej ostatniej miało być ograniczenie przyrostu naturalnego wśród Żydów. W 1842 otwarto w Tarnowie szpital żydowski, a w 1904 wzniesiono budynek łaźni miejskiej w stylu mauretańskim, według projektu Franciszka Hackbaila i Michała Mikosia.
Inną historyczną datą było uroczyste otwarcie Synagogi Nowej zbudowanej według projektów Franciszka Dundaszka i Władysława Ekielskiego. Synagogę zwano synagogą cesarza Franciszka Józefa I, ponieważ otwarcia dokonano w rocznicę urodzin cesarza 18 sierpnia 1908.
Czasami dochodziło do aktów wzajemnej niechęci, zdarzały się pobicia i kradzieże, głównie mające związek z okolicznymi chłopstwem, jednak w mieście dominowała atmosfera koegzystencji. I tak w 1869 roku w czasie pożaru katedry Żydzi tak ofiarnie pomagali w gaszeniu ognia, że biskup Alojzy Pukalski wystosował do nich na ręce rabina list z gorącym podziękowaniem za okazaną pomoc, a kiedy tenże biskup obchodził jubileusz swego biskupstwa – gmina wystosowała do niego adres gratulacyjny, za który publicznie podziękował.
Pod koniec wieku XIX bardzo żywa była w Tarnowie idea osadnictwa w Palestynie. Jednym z pierwszych pionierskich osiedli byłą wioska Mahanaim założona w 1898 przez tarnowian. Do dziś pozostała jedynie tablica upamiętniająca pionierów z Tarnowa.
Dynamiczny rozwój Tarnowa jako ośrodka przemysłowego w dwudziestoleciu międzywojennym przyczynił się do znaczącego wzrostu liczby ludności żydowskiej. Mimo niechęci i nastrojów antysemickich wśród chłopstwa, przenikających również do sfer rządzących (by wspomnieć choćby pamiętniki Wincentego Witosa) Żydzi uczestniczyli w walce o niepodległość Polski licząc na pozytywne zmiany w wolnym kraju. w dwudziestoleciu Tarnów słynął z produkcji kapeluszniczej, firmy Zylbersztejna, Klajna czy firma Kinberg i Wajs eksportowały swe wyroby aż do krajów bałkańskich. Na wysokim poziomie był również przemysł konfekcyjny, którego podwaliny stworzyła Rajzla Rubin. W 1939 Żydzi stanowili połowę mieszkańców Tarnowa. Posiadali około 30 synagog i domów modlitwy, szkoły, własne kluby sportowe takie jak: „Żydowska Młodzież Sportowa”, „Gwiazda-Stern”, „Kraft-Siła”, „Dror”, „Hagibor”, „Hacair”, „Gordonia” i „Samson”, który chlubił się największymi osiągnięciami sportowymi i pięknym stadionem otwartym uroczyście w 1930, w 18. rocznice powstania klubu. Działało szereg instytucji o charakterze kulturalnym: koło dramatyczne „Hazomir” („Śpiew”), Stowarzyszenie Muzyczno-Teatralne „Muza”, Towarzystwo Muzyczne, Towarzystwo Śpiewacze „Harmonia”. Działały wszystkie żydowskie partie polityczne obecne na scenie ogólnopolskiej oraz szereg instytucji o charakterze charytatywnym: „Bikur Cholim” („Odwiedzenie chorych”), „Bejs Lechem” („Dom Chleba”), „Chewra Kadisza” („Święte Bractwo”), „Cdaka” (Jałmużna dla Ubogich”) czy „Anszel Chesed” („Ludzie Łaski”).
Po wkroczeniu Niemców do Tarnowa zaczęły się prześladowania Żydów, tak jak w całej Generalnej Gubernii. W listopadzie 1939 w ciągu kilku dni spalono większość synagog i domów modlitwy. W połowie 1941 Niemcy wydali zarządzenie o utworzeniu zamkniętego getta dla Żydów, którego ostateczną likwidację przeprowadzili we wrześniu 1943. W wyniku zarządzenia Himmlera o przesiedleniu ludności żydowskiej i polskiej z ziem wcielonych do Rzeszy oraz planu Genralnego Gubernatora Hansa Franka – uwolnienia Krakowa od Żydów, w getcie tarnowskim znalazło się ok. 40 000. Obejmowało ono rejon ulic Lwowskiej, Nowej, Folwarcznej, Szpitalnej, Polnej, Jasnej, oraz placu Pod Dębem (dziś: Pl. Bohateró Getta). Najtragiczniejszą datą w historii Żydów tarnowskich był dzień 11 czerwca 1942, kiedy na rynku tarnowskim i w okolicznych uliczkach hitlerowcy wymordowali ok. 3000 osób, których zwłoki pochowano na cmentarzu przy ul. Starodąbrowskiej. W następnych dniach (do 18 VI 1942) akcję kontynuowano. Śmierć poniosło ponad 12000 osób, a ok. 8000 zostało wywiezionych do obozów w Bełżcu, Płaszowie i Auschwitz. Nieliczni, którym udało się uciec śmierci ukrywali się. Za pomoc Żydom karą była śmierć - w Jodłowej pod Tarnowem Niemcy spalili gospodarstwo Filipiaków, a całą rodziną rozstrzelali, we wsi Podborze za pomoc Żydom spalili 20 domów.
W 1993 zmarł ostatni opiekun domu modlitwy przy ul. Goldhammera, a wyposażeniem bóżnicy zaopiekowało się Muzeum Okręgowe w Tarnowie, klucze przekazano gminie krakowskiej. Ziomkostwa tarnowskie działają dziś we Francji, w Izraelu, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. W dniach 19-21 czerwca 1997 Muzeum Okręgowe zorganizowało po raz pierwszy „Dni Pamięci Żydów Tarnowskich”.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Tarnów"
|
mapa miejsc
|