|
Ślady Żydów
1. Muzeum Okręgowe w Tarnowie ul. Rynek 21 z ciekawą kolekcją judaików. Należy do nich m.in. oryginał przywileju z 1667 nadanego miejscowym Żydom oraz trzy Tory, dokumenty i zdjęcia z ostatniej tarnowskiej synagogi zamkniętej w 1993.
2. Na rogu przy ulicy Żydowskiej tablica upamiętniająca tragiczne dni 11-19 czerwca 1942, tzw. pierwszej akcji likwidacyjnej tarnowskiego getta. Ulica Żydowska biegnie od Rynku, podobnie jak sąsiadująca z nią ul.Wekslarska. Przed II wojną światową zamieszkiwane były one przez Żydów. Zachowały się XVII i XVIII-wieczne kamienice o charakterystycznym kształcie architektonicznym. W sąsiedztwie tych dwóch ulic wznosiła się Stara Synagoga pochodząca jeszcze z XVII wieku. Została ona spalona w listopadzie 1939, pozostałości rozebrano zachowując jedynie bimę. Ocalały szczątki posadzki i ślady dekoracji stiukowej przy zwieńczeniach kolumn. W latach osiemdziesiątych XX wieku została ona zakonserwowana, otoczona niskim ogrodzeniem i przykryta zadaszeniem. W 1989 umieszczono pod nią granitową tablicę z napisem w językach hebrajskim, angielskim i polskim: „Bima jest tylko fragmentem starej, wspaniałej synagogi tarnowskiej zniszczonej przez Niemców w dn. 11XI 1939”.
Bima, foto: A.Olej&K. Kobus:
3. Ulica Golhammera: nr 1 – na pierwszym piętrze tej kamienicy mieścił się do 1993 Dom Modlitwy, którym opiekował się do końca swego życia Abraham Ladner; nr 3 – Hotel Soldingera. Mieścił się tu przed wojną luksusowy hotel. W czasie okupacji zajęty przez Niemców, po wojnie stał się siedzibą gminy żydowskiej i domem modlitwy. Następnie w budynku tym funkcjonował do 1975 hotel „Leliwa”, po czym budynek zajął Komitet Wojewódzki PZPR; nr 5 – budynek Towarzystwa Kredytowego. Eklektyczny dwupiętrowy budynek wzniesiony w 1890 z inicjatywy Hermana Merza członka Rady Miejskiej i przewodniczącego gminy żydowskiej, funkcjonował jako siedziba żydowskiego Towarzystwa Kredytowego dla Handlu i Przemysłu.
4. Plac Więźniów Oświęcimia. Zachowała się mykwa, żydowska łaźnia rytualna. Piętrowy, murowany budynek wybudowany w stylu mauretańskim według projektu Franciszka Hackbeila i Michała Mikosa został oddany do użytku w 1904. Mykwa ocalała jako jeden z nielicznych budynków getta. Po wojnie służyła jako łaźnia miejska, obecnie funkcjonuje jako zakład balneologiczny. Pomnik stojący naprzeciw łaźni upamiętnia dzień 13 czerwca 1940, kiedy hitlerowcy zamknęli w nim 753 mężczyzn – Żydów i Polaków, których rankiem 14 czerwca przepędzili na dworzec towarowy i wywieźli do Oświęcimia. Do obozu dotarło 728 osób oznakowanych numerami od 31 do 758.
5. Ulica Nowodąbrowska 25 – budynek Żydowskiego Domu Starców, obecnie wchodzący w skład zabudowań szpitala. W 1912 został sprzedany przez gminę fundacji żydowskiej istniejącej od 1891, zajmującej się opieką nad starcami. Dom otwarto w 1913, nosił imię Mendla Maszlera. Wszystkich podopiecznych Domu wymordowali Niemcy w 1939.
6. Gmach Szpitala Żydowskiego, który powstał dzięki wielkiej filantropce Deborze Menkes-Wekslerowej, która zapisała na ten cel dwa swoje domy gminie żydowskiej. Dochód z nich przeznaczony był na utrzymanie szpitala. Budynek został oddany do użytku w 1842.
7. Synagoga Nowa, na rogu ulic Nowej i Waryńskiego, z charakterystyczną kopuła widoczną na przedwojennych fotografiach została podpalona w listopadzie 1939, a następnie resztki budowli hitlerowcy wysadzili w powietrze. Miejsce po synagodze upamiętnia tablica zamieszczona jesienią 1993. Jedynym ocalonym fragmentem świątyni jest kolumna, stanowiąca obecnie element pomnika nagrobnego postawionego na miejscu straceń Żydów na kirkucie miejskim.
|
8. Cmentarz żydowski został założony pierwotnie poza murami miasta, we wsi Pogwizdów w II połowie XVI wieku. Współcześnie znajduje się w granicach miasta w rejonie ulic: Słonecznej, Szpitalnej i Starodąbrowskiej. Zajmuje powierzchnię ok. 3 ha, ogrodzony jest murem z cegły, odnowionym w latach 1989-91. Od strony ulicy Słonecznej postawiono nowe żelazne ogrodzenie. Zachowało się kilka tysięcy macew reprezentujących różne typy i style. Najstarsze z nich pochodzą z XVIII wieku. Na kirkucie tarnowskim nie ma oheli. W wewnętrznej ścianie ogrodzenia wmurowano kilkadziesiąt tablic upamiętniających nazwiska osób zgładzonych w czasie Shoah. Na cmentarzu znajduje się również kwatera wojskowa, na której ocalało zaledwie ok. 20 nagrobków. Można odnaleźć groby najważniejszych rodzin Tarnowa: Aberdamów, Brandstaetterów (rodziny obu znanych pisarzy), Maschlerów, Merzów, Szancerów. Pochowanych jest wielu miejscowych rabinów: Samuel Szmelke Horowitz (zm.1713), Icchak Ajzyk (zm.1756), Eliezer ben Icchak (zm.1811), Izrael Rapaport (zm.1881), Abełe Sznur (zm.1917) i Majer Arak (zm.1925).
Cmentarz żydowski, foto: A.Olej&K. Kobus
We wschodniej części za betonowym murem spoczywa Arie Lejb, syn wielkiego cadyka z dynastii Halberstamów – Ezechiela Szragi z Sieniawy. Grób ten odwiedzają pobożni chasydzi zaliczani do grup z Bobowej i Nowego Sącza. Po prawej stronie od wejścia znajdują się masowe groby rozstrzelanych Żydów. W 1946 wzniesiono w tym miejscu pomnik projektu ucznia Xawerego Dunikowskiego – Dawida Bekera: ustawiono ocalały fragment kolumny z ruin Synagogi Nowej. Złamana kolumna symbolizuje tragicznie przerwane życie. Granitowa tablica zawiera napis w języku hebrajskim i polskim: „Tu spoczywa 25 000 Żydów wymordowanych bestialsko przez zbirów niemieckich w czasie od 11 VI 1942 do 5 XI 1943”. Na samej kolumnie wyryto napis w języku hebrajskim nawiązujący do poezji Nachmana Bialika: „A słońce świeciło i nie wstydziło się”. Kirkut został wpisany do rejestru zabytków w 1976. W 1991 roku oryginalna kuta brama cmentarna została wywieziona do Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie, na jej miejsce wstawiono współczesną kopię.
9. Ulica Ochronek 22. Dom Robotniczy – dawny Dom Związkowy im. B.Michalewicza wzniesiony przez partię Bund jako prosty piętrowy budynek, później wielokrotnie przebudowywany. W sąsiedztwie mieściła się fabryka walizek „Krzak i Szpiller”.
10. Ulica Kołłątaja 14. Budynek Domu Sierot zbudowany w 1913. W czasie wojny wszystkie dzieci wraz z wychowawcami zostały wymordowane. Obecnie w budynku mieści się Państwowe Przedszkole nr 2.
11. Ulica Sienna 5. Budynek szkoły Talmud-Tora, dwupiętrowy, wzniesiony przed I wojną światową. Obecnie mieści się tu Zespół Szkół Medycznych.
Na ulicy Siennej znajduje się również młyn parowy Henryka Szancera z 1846 roku.
12. Ulica Bałuta 6. Budynek Szkoły „Jawne” im. barona M.Hirscha. Fundacja Hirsza założyła szkole już w 1891, jednak nowoczesny budynek wzniesiony został w 1899. Funkcjonowała w nim czteroklasowa szkoła, przeznaczona głównie dla dzieci rzemieślników, mogły się w niej uczyć również dziewczęta. W 1937 budynek przejęła szkoła „Safa Berura” i od tego mementu mieściło się w nim Gimnazjum i Liceum Hebrajskie im. Jehoszuy Thona.
13. Ulica św. Anny 1. Przy ul. św. Anny wznosiła się wielka murowana synagoga Tempel – obecnie pozostał tylko pusty plac. Obok niej, w piętrowym budynku znajdowała się szkoła Stowarzyszenia „Safa Berura” („Czysty Język”). Szkołę otwarto w 1923, jako pierwszą w Tarnowie z językiem hebrajskim.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Ślady Żydów "
|
mapa miejsc
|