|
Tykocin
Miasto w powiecie białostockim, w województwie podlaskim, liczące ok. 2 tys. mieszkańców, położone nad rzeką Narwią, na niewielkim wzniesieniu w Kotlinie Biebrzańskiej.
Warto zobaczyć:
- Rynek z pomnikiem Stefana Czarnieckiego (1763)
- Zespół klasztorny fundacji J.K. Branickiego
- Barokowy kościół Świętej Trójcy (1742–1749)
- Alumnat wojskowy (1634–1638)
- Domy z XVIII i XIX w.
- Pozostałości renesansowego zamku Zygmunta Augusta
Rys historyczny
Sama nazwa pojawia się w dokumentach w różnych formach: Thykoczyno, Tikoczin, Tykoczyn.
Ślady osadnictwa sięgają X wieku, kiedy istniał gród pograniczny oddalony o 3 km od dzisiejszego miasta. Teren pograniczny nie sprzyjał osadnictwu ze względu na toczące się walki z Jaćwingami, Zakonem Krzyżackim, książętami ruskimi. Mieszkańcy pierwszej osady w XIII wieku przesiedlili się do opustoszałej twierdzy Jaćwingów, jednak nie uchroniło ich to od licznych napadów litewskich. W 1358 na mocy jednego z sojuszy mazowiecko-litewskich Tykocin znalazł się w rękach litewskich, by znów na kilkadziesiąt lat przejść pod panowanie książąt mazowieckich. Utarczki polsko-litewskie ustały po unii w Krewie (1385).
Tykocin dzisiaj. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Tykocin otrzymał prawa miejskie od księcia Janusza Mazowieckiego w 1425 roku - po zwycięstwie Polaków i Litwinów nad Zakonem Krzyżackim w 1410, wkrótce przeszedł we władanie Wielkiego Księcia Litewskiego. Wielki Książę Zygmunt Kiejstutowicz w 1433 roku nadał Tykocin w lenno Janowi z Gasztołdów, pochodzącemu z najbogatszego wówczas rodu litewskiego, późniejszemu wojewodzie trockiemu i wileńskiemu, marszałkowi dworu wielkoksiążęcemu, który wsławił się lojalnością wobec króla polskiego broniąc ziemie Podlasia przed odłączeniem od Rzeczpospolitej Obojga Narodów.
Wzmianki o pierwszej parafii rzymsko-katolickiej w Tykocinie pochodzą z 1437, chociaż zapewne już wcześniej istniał tam drewniany kościół. W XV wieku na mocy przywileju papieskiego został wzniesiony imponujący konwent bernardynów. W mieście pojawili się Rusini.
Za rządów Jana Olbrachta nastąpił rozwój miasta. Zapobiegliwy Olbracht zniszczył most w Łazach tak by główny szlak handlowy na Litwę musiał przebiegać przez Tykocin, sprowadził również do miasta Żydów w 1522r. By umocnić swoją pozycję syn Olbrachta, Stanisław ożenił się z córką Jerzego Radziwiłła – Barbarą, jednak wkrótce bezpotomnie zmarł. Barbara uzyskała od królowej Bony przywilej dożywotniego zachowania dóbr tykocińskich, które później miały powrócić we władanie Wielkiego Księcia. Z jej postacią wiąże się jedna z najbardziej znanych i tragicznych historii miłosnych królów polskich. Barbara była bowiem wielką miłością ostatniego z Jagiellonów króla Zygmunta Augusta (od 1548 również Wielkiego Księcia Litewskiego). W 1550 Zygmunt August rozpoczął w Tykocinie budowę zamku, który miał pełnić jednocześnie funkcje rezydencji, skarbca i fortecy. Budowa trwała długo, kończono ją jeszcze po śmierci króla i należała do największych twierdz na ziemiach polskich. Król ożenił się z Barbarą, która wkrótce w niewyjaśnionych okolicznościach zmarła nie zostawiwszy potomstwa, co jednak nie zniechęciło króla do kontynuowania podjętych na Podlasiu przedsięwzięć. W 1566 Zygmunt August uruchomił mennicę w Tykocinie, która znajdowała się u zbiegu dzisiejszych ulic Bernardyńskiej i Czarnieckiego. Dzierżawiona była ona Żydom, a jej zarządcą został wojewoda krakowski Stanisław Myszkowski. Monety tykocińskie należą do rzadkości w zbiorach numizmatycznych.
W 1569 roku na mocy Unii Lubelskiej Tykocin znalazł się w granicach Korony stanowiąc największe na Podlasiu centrum handlu mające kontakty z Gdańskiem, Lipskiem i Norymbergą, co sprzyjało wzrostowi zamożności jego mieszkańców. Legendą obrósł skarbiec samego Zygmunta Augusta przechowywany w tykocińskiej twierdzy. W 1571 miasto liczyło ok. 2 400 mieszkańców, funkcjonowały w nim 72 karczmy i zajazdy. Upadek miasta nastąpił w XVII wieku – liczba ludności spadła o ponad połowę. Liczne wojny i zarazy nękające Rzeczpospolitą odcisnęły swoje piętno na Tykocinie.
W 1630 Zygmunt II Waza schronił się wraz ze swym dworem przed morowym powietrzem w Tykocinie, co upamiętnił starosta tykociński Krzysztof Wiesiołowski fundując ołtarz w kościele bernardynów. Z jego również fundacji powstał dom inwalidów wojennych – zwany alumnatem. Zasoby zbrojowni Zygmunta Augusta zostały wykorzystane w wojnie ze Szwedami, podobnie jak i twierdza, podstępnie objęta przez zdrajcę - księcia Bogusława Radziwiłła, która jeszcze do początku 1657 roku pozostawała w rękach Szwedów. Szwedzi ponownie zajęli Tykocin w 1702 r. w czasie wojny północnej.
W listopadzie 1705 na zamku w Tykocinie miała miejsce narada króla Augusta II Mocnego z carem Piotrem I Wielkim. Na spotkaniu tym ustanowiono Order Orła Białego - najwyższe współcześnie polskie odznaczenie państwowe. Order ten miał być przyznawany osobom, które spełniały zapisaną na nim dewizę: „Pro Fide Rege at Lege” (Za Wiarę Króla i Prawo). Wydarzenie to upamiętnia pomnik Orła Białego wzniesiony w 1982.
Pożar jaki strawił miasto w 1741 ułatwił poniekąd jego ówczesnemu właścicielowi Janowi Klemensowi Branickiemu przebudowę w stylu barokowym, stąd Tykocin zwany bywa „perłą baroku” na Podlasiu. Zmienił zabudowę rynku, wzniósł kościół św. Trójcy, a także pomnik Stefana Czarnieckiego – swego dziadka. Pod koniec życia Branicki rozpoczął budowę nowego klasztoru bernardynów.
W wyniku trzeciego rozbioru Polski w 1795 Tykocin znalazł się w zaborze pruskim, następnie na mocy traktatu w Tylży w 1807 wszedł w skład Księstwa Warszawskiego pełniąc przez pewien czas funkcję siedziby Rady Stanu. W 1815 miasto znalazło się w rękach rosyjskich wchodząc w skład tzw. Królestwa Polskiego. W czasie niepodległościowego powstania listopadowego 1831 w rejonie Tykocina doszło do walk oddziałów polskich z gwardiami carskimi.
W XIX wieku pogłębił się upadek miasta, nie tylko ze względu na carskie represje, ale również na skutek zmian gospodarczych. Mimo przejściowego wzrostu liczby mieszkańców i napływu ludności żydowskiej z Rosji, Tykocin nie odzyskał już nigdy dawnej świetności pozostając na uboczu traktu białostockiego. Również budowa linii kolejowej Warszawa-Petersburg z pominięciem Tykocina odsunęła miasto od dalszych możliwości rozwoju. Wpłynęło z pewnością na rosnącą emigrację ludności do Ameryki. W okresie dwudziestolecia międzywojennego liczba ludności zwiększyła się, charakter miasta jednak nie uległ zmianie i nie zyskało ono na znaczeniu.
W chwili wybuchu II wojny światowej Tykocin znalazł się sowieckiej strefie okupacyjnej i został włączony do Białoruskiej SSR stając się siedzibą Sielsowietu. W 1941 po przesunięciu linii frontu znalazł się pod okupacją niemiecką należąc do utworzonego Bezirk Białystok. Pośród wielu aktów terroru na ludności cywilnej najtragiczniejszy los spotkał tykocińskich Żydów.
Po II wojnie Tykocin utracił prawa miejskie, które odzyskał dopiero na początku lat 90-tych XX w.
Żydzi Tykocina
Żydzi zostali sprowadzeni do Tykocina przez wojewodę wileńskiego i trockiego Olbrachta Gasztołda, który nadał im przywileje: otrzymali place i prawo osiedlania się, prawo do budowania synagogi i założenia cmentarza, swobodę handlu, zwolnienie z podatków na okres trzech lat oraz pozostawanie pod jurysdykcją właściciela miasta, co gwarantowało im opiekę. Wkrótce nadał im kolejny przywilej w zakresie sądownictwa, dzięki któremu sprawy sporne między Żydami mogły być rozpatrywane przez kahał.Gmina korzystając z tych udogodnień rozwijała się bardzo dynamicznie.
|
Dochodziło jednak do rywalizacji pomiędzy Żydami polskimi a litewskimi. I tak, w 1739 roku, padło oszczerstwo rzucone przez jednego z polskich Żydów jakoby Żydzi litewscy siłą nawracali na swą wiarę chrześcijan, porywali chłopców, poddawali obrzezaniu i wysyłali do Turcji. Król polski Zygmunt I Stary po przeprowadzeniu długotrwałego śledztwa, opłaceniu kaucji za uwięzionych starszych wspólnoty litewskich Żydów, wydał w 1540 list królewski stwierdzający fałsz oskarżenia. Sprawa zakończyła się pomyślnie, jednak negatywnie wpłynęła na życie gminy żydowskiej.
W 1542 ród Gasztołdów wygasł, a miasto przeszło w ręce królewskie, ciesząc się życzliwością króla Zygmunta Augusta, który np. po pożarze jaki zniszczył miasto w 1567 zwolnił Żydów z płacenia podatków. Kolejni władcy potwierdzali przywileje nadane tykocińskim Żydom: Stefan Batory w 1576, Zygmunt III Waza w 1601, Władysław IV w 1633 i w 1639, Jan Kazimierz w 1650. W 1660 doszło do tragedii dla społeczności żydowskiej, która uległa prześladowaniom ze strony wojsk Czarnieckiego, które wymordowały znaczną liczbę żydowskich mieszkańców miasta. W 1661, kiedy starostwo tykocińskie otrzymał hetman Stefan Czarniecki, a po jego śmierci ród Branickich, następnie Potockich i Roztworowskich, gmina żydowska znalazła się w obrębie miasta prywatnego.
Kahał tykociński posiadał wielkie znaczenie – obejmował starozakonnych w promieniu 150 km (obejmował miasta takie jak Boćki, Orla, Gródek, Siemiatycze, Zabłudów, Białystok, Grajewo, Międzyrzec) i odgrywał ważną rolę w Sejmie Żydów Litewskich. Poza handlem Żydzi zajmowali się również rzemiosłem, zakładali bractwa będące odpowiednikami cechów. Najbardziej wpływowe było najliczniejsze bractwo krawców, którego Pinkas znajdował się w domu kahalnym do 1939. Posiadało ono własną synagogę, urząd rabina, sąd bractwa i wiernika, zbierającego podatki. Żydzi zajmowali się także pożyczaniem pieniędzy na procent, którego wysokość była ustalona przez kahał i musiała być przestrzegana pod groźbą klątwy.
Kiedy w II połowie XIX w. Tykocin na skutek polityki zaborców zaczął tracić swe znaczenie gospodarcze i przegrywać konkurencję z Białymstokiem, znalazło to również swe odzwierciedlenie w sytuacji gminy żydowskiej i wpłynęło na rosnącą emigrację zarobkową do Ameryki, co z kolei wpłynęło na pogłębienie się upadku miasta. W latach 1795-1807 Tykocin na skutek III rozbioru Polski znalazł się pod jurysdykcją Prus, co niosło za sobą zwiększenie podatków, zakaz zmiany zawodów, utrudnienia w funkcjonowaniu gminy, wprowadzenie obowiązkowego używania nazwisk oraz objęcie ludności żydowskiej przepisami Generaljudenregelment z 1797. Następnie Tykocin znalazł się pod zaborem rosyjskim, ludność żydowska miała podporządkować się zarządom miejskim, a działalność gminy stała się nielegalna.
Widok synagogi. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918, pojawiły się w Tykocinie nastroje asymilacyjne propagowane głównie przez Szlomo Rosenberga i Chaima Saula Pinesa, który założył świecką bibliotekę „Tarbut”. Działały grupy młodzieży syjonistycznej, żydowskie harcerstwo „Haszomer ha-cair”, teatr amatorski, który wystawił pierwszą sztukę już w 1919, za co rada gminy postanowiła rzucić klątwę na młodzież. By do tego nie doszło wstawiali się za młodzieżą zarówno Rosenberg – tłumacząc, że działania teatru mają na celu popieranie Jugednkomitetu przygotowującego młodzież do wyjazdu do Palestyny. Wstawiał się za nimi również dr Abraham Turek członek rady miejskiej, który przekonał miejscowego proboszcza ks. Sadowskiego by udostępnił teatrowi pomieszczenia Katolickiego Domu Parafialnego.
Przed II wojną światową Żydzi stanowili 44% ludności – około 2 tys. osób. Zamieszkiwali oni okolice rynku żydowskiego i Wielkiej Synagogi w zachodniej dzielnicy Kaczorowo, wzdłuż ulic Holendry i Piłsudskiego. Instytucje gminne: dom rabina, mniejsze domy modlitwy i łaźnia, skupiały się przy ujściu do Narwi rzeczki Motławy.
W latach 1939-41 Tykocin pozostawał pod okupacją sowiecką. Wojska nazistowskie wkroczyły do miasta w czerwcu 1941. 25 sierpnia 1941 nastąpiła zagłada żydowskiej ludności miasta. Komando Białystok dowodzone przez oddelegowanego z warszawskiego gestapo Wolfganga Birkera wypędziło z mieszkań wszystkich Żydów, których katując popędzono do Zawad, skąd wywożono ofiary partiami na rozstrzelanie do przygotowanych wcześniej dołów w Lesie Łopuchowskim. Spośród dwóch tysięcy Żydów ocalało zaledwie kilkunastu, którzy nie byli w czasie akcji w swoich domach. Do cudem ocalonych należy Abram Kapica, syn Pesacha i Judit z domu Goldstein, który w czasie tragedii miał 13 lat, pozostawił on świadectwo tej zbrodni, które zostało opublikowane w Izraelu w 1993. Nazwiska wszystkich pomordowanych są umieszczone na zachodniej ścianie synagogi – wg spisu, który znajduje się w „Sefer Tiktin” – Księdze pamiątkowej Tykocina wydanej przez ocalonych w Tel Avivie w 1959.
Po wojnie nie udało się odnowić żydowskiego życia w Tykocinie.
Synagoga
Synagoga tykocińska wzniesiona została w 1642 r. w miejscu wcześniejszej, drewnianej, w centrum dzielnicy Kaczorowo. W XVII i XVIII w. określano ją jako pierwszą po krakowskiej w Koronie. Wedle niektórych źródeł wzorowana jest na warownej synagodze z Pińska z 1640 r.
Wnętrze synagogi i bima. Foto: A.Olej&K. Kobus:
W obecnym kształcie stanowi ona unikatową budowlę architektury europejskiej. Początkowo miała ona dach pogrążony z attyką, który został przebudowany w XVIII wieku na dach barokowy, mansardowy. Korpus bożnicy otoczony jest z trzech stron parterowymi przybudówkami, mieszczącymi babińce oraz przedsionek będący siedzibą chederu. W przedsionku tym odbywały się również posiedzenia sądu i kahału. Charakterystyczna wieża nadająca budowli cech obronnych była więzieniem rabinackim. Wielka Sala znajduje się kilka stopni poniżej poziomu przedsionka. Na ścianach zachowały się inskrypcje z dekoracją malarską. Wśród symbolicznych motywów roślinnych odnaleźć można również elementy będące świadectwem inspiracji nadnarwiańską przyrodą: wiewiórki, bociany, czy osty. Sala modlitewna ma kształt kwadratu z centralnie umiejscowioną bimą. Cztery filary będące oprawą bimy, schodzą się u góry w jedną podporę, na której wspiera się sklepienie. Na wschodniej ścianie zachowała się kamienna rzeźbiona oprawa Aron ha-Kodesz. W XVIII w. od frontu synagogi pobudowano kramice, w których koncentrował się handel. Do dziś pozostały po nich jedynie fundamenty.
W XVII i XVIII w. synagoga pełniła funkcję ważnego ośrodka intelektualnego. Działali tu talmudyści: Menachem Dawid ben Icchak – uczeń Mojżesza Isserlesa (Remu) z Krakowa, Szmuel Eliezer ben Jehuda ha-Lewi Edels, Joszua ben Josef, Elijahu Szapira oraz Eliezer Rokeach. Wyremontowana w latach 40. XIX w., znana była z bogatego wyposażenia m.in. cennych parochetów. Elementy wyposażenia zagrabili Niemcy podczas II wojny światowej. Po wojnie przez szereg lat budynek pełnił funkcję magazynu. W 1965 pożar zniszczył w dużej mierze zachowane polichromie.
Budynek został odrestaurowany w latach 70. XX w. Od 1977 roku mieści się w nim Muzeum Okręgowe z bogatą ekspozycją judaików. W wieży zrekonstruowano wnętrze typowego domu żydowskiego z jadalnią przygotowaną do Paschy. W 1992 roku tykocińską synagogę odwiedził prezydent Izraela, Chaim Herzog.
Kirkut
Cmentarz istniał od chwili pojawienia się Żydów w Tykocinie. Określa się go mianem najstarszego zachowanego cmentarza żydowskiego w Polsce. Położony jest za betonowym ogrodzeniem na końcu ul. Piłsudskiego. Na powierzchni 2 hektarów zachowało się około 500 nagrobków wykonanych z granitu i piaskowca, z których najstarszy pochodzi z 1791 roku.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Tykocin"
|
mapa miejsc
|