|
Szpital Starozakonnych na Pradze
Inicjatywa budowy nowego szpitala zrodziła się w kręgu lekarzy starego szpitala kierowanego przez dr. Józefa Kinderfreuda. 25 czerwca 1883 r. „Kurier Warszawski” opublikował artykuł lekarza dr Zygmunta Kramsztyka pt. „Nowy Szpital”, w którym to tekście przedstawił on założenia budowy i postulaty w tej sprawie. Inicjatywa zyskała poparcie Zarządu Gminy Wyznaniowej i jej prezesa Ludwika Natansona. Formalności urzędowe przeciągały się ze względu na regulacje rosyjskiego zaborczego rządu i dopiero w kwietniu 1887 r. powołano Komitet Budowy Szpitala, którego prezesem został dr L. Natanson, a po jego śmierci funkcje tę sprawował Jan Berson. Po założeniu Komitetu rozpoczęto zbieranie składek, wśród donatorów znaleźli się znamienici obywatele miasta Warszawy zarówno Żydzi jak i Polacy. Komitet wkrótce podzielono na sekcje merytoryczne (ogólną, techniczną, finansową lekarską i prawną). Zarząd Gminy rozpisał pożyczkę w obligacjach na sumę 400 000 rubli.
Ambitne plany budowy ulegały licznym zmianom, ostatecznie uchwalono na posiedzeniu Komitetu 26 czerwca 1890, że szpital zostanie wzniesiony na gruntów majątków Wielka Wola i Czyste (ok. 67 000 m kwadratowych) odkupionych od właścicieli: Biernackiego, Rodkiewicza i Pieńkowskiego. Plan został zatwierdzony przez Warszawską Radę Miejską Dobroczynności Publicznej w kwietniu 1893, a w maju rozpoczęto budowę. W fundamenty przyszłej synagogi szpitalnej wmurowano kamień węgielny - umieszczona tam została puszka zawierająca kilkanaście numerów czasopism warszawskich oraz dwujęzyczny tekst spisany na pergaminie prezentujący historię budowy szpitala.
Autorem projektu obiektu był Artur Goebel, który wzorował się a najnowocześniejszych ośrodkach Europy Zachodniej. Na cały kompleks składało się 8 osobnych pawilonów szpitalnych, budynek administracyjny, synagoga, dom przedpogrzebowy, kuchnie, pralnie, lodownie, kotłownia, wozownie, stajnie, komora dezynfekcyjna, magazyn żywnościowy, dom dla służby, przytułek dla rekonwalescentów i inne budynki, w sumie było ich 17 (wg danych K. Mórawskiego). Na uwagę zasługuje nowoczesne wyposażenie szpitala, począwszy od pierwszego na ziemiach polskich centralnego ogrzewania parowego, instalacji wentylacyjnej grawitacyjnej, po oświetlenie gazowe i elektryczne (z własnym agregatem prądotwórczym), urządzenia kanalizacyjne i wodociągowe oraz własną studnię na wypadek awarii systemu.
Szpital był gotowy na przyjęcie chorych w kwietniu 1902 r. Uroczyste otwarcie, które rozpoczęło się nabożeństwem w szpitalnej synagodze miało miejsce 22 czerwca 1902 r. W związku ze zmianami organizacyjnymi w systemie szpitalnictwa wszystkie szpitale warszawskie z dniem 1 listopada 1907 r. przeszły pod zarząd Magistratu miasta Warszawy.
W latach 1909-1911 wybudowano nowy dwupiętrowy pawilon i brano pod uwagę uruchomienie w dawnym gmachu Szpitala Starozakonnych przy ul. Pokornej szpitala na 200-250 łóżek dla chorych wyznania mojżeszowego. Wybuch I wojny światowej zweryfikował te plany. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zaczęła działać Komisja Wydziału Szpitalnictwa Rady Miejskiej i Magistratu (od 1919 r.). Podjęła ona decyzję o zamknięciu ze względu na stan i warunki sanitarne szpitala przy ulicy Pokornej i planowała przekształcenie Szpitala Starozakonnych na Czystem w szpital dzielnicowy liczący 1200 miejsc dla chorych, który miałby objąć opieką całą ludność żydowską Warszawy. Plany te przyniosły efekty finansowe i inwestycyjne. W drugiej połowie lat 20-tych, po ustabilizowaniu się sytuacji walutowej w kraju rozpoczęto budowę nowego pawilonu, w którym miała mieścić się pracownia patologiczna. Wzrastająca liczba chorych i pogarszanie się sytuacji finansowej szpitalnictwa polskiego sukcesywnie powodowało obniżenie standardu udzielanej pomocy, o czym świadczą raporty Komisji Rewizyjnej Rady Miejskiej.
|
W czasie wybuchu II wojny światowej szpital miał pod opieką ok. 1100 chorych, większość personelu lekarskiego została powołana do wojska, a sama placówka w wyniku oblężenia doznała licznych uszkodzeń (m.in. jedna z bomb trafiła w pawilon chirurgiczny, niszcząc wszystkie sale operacyjne. Stanowisko dyrektora po dr. Sztabholzu, który 26 września opuścił miasto, obejmowali kolejno: dr Julian Rotstadt i znakomity okulista, brat twórcy języka esperanto - dr Leon Zamenhof. Po jego aresztowaniu funkcję tę objął dr Józef Stein ze Szpitala Dzieciątka Jezus wraz z nim przybyło kilku lekarzy oddelegowanych z innych szpitali warszawskich. Zarządzeniem władz okupacyjnych szpital pozostający dotąd w gestii Magistratu został przeniesiony pod zarząd Gminy Żydowskiej i tym samym przeznaczony wyłącznie dla Żydów. Rezultatem tego działania był fakt, że wszyscy nie-Żydzi zarówno chorzy jak personel medyczny musieli w ciągu kilku dni opuścić placówkę. Natomiast wszyscy Żydzi przebywający w innych warszawskich szpitalach i lecznicach musieli być przetransportowani bez względu na swój stan do szpitala na Czystem. Późną jesienią 1939 r. wybuchła epidemia tyfusu i szpital na sześć tygodni całkowicie odizolowano.
Kiedy utworzono getto, w lutym 1941 r. szpital został przeniesiony do dzielnicy żydowskiej, gdzie poszczególne oddziały rozlokowano w różnych budynkach (przy ul. Leszno, Tłomackie, na rogu Leszna i Żelaznej). Wzrastająca śmiertelność i zagrożenie rozprzestrzeniania się tyfusu spowodowały otworzenie szpitala zakaźnego dla dorosłych w budynkach przy ul. Stawki. Szpital otrzymał wówczas miano: Żydowski Szpital Zakaźny Czyste. Mimo braku podstawowych środków, trudnych warunków sanitarnych personel lekarski nie tylko kontynuował pracę, ale prowadził również działania naukowe i dydaktyczne (np. badania bakteriologiczne i serologiczne pod kierunkiem prof. Ludwika Hirszfelda, kursy dla sanitariuszek i pielęgniarek).
Latem 1942 zarządzenie władz hitlerowskich nakazywało przenieść wszystkich chorych i personel do zabudowań na ul. Stawki, tuż przy zorganizowanym na pobliskich bocznicach kolejowych Umschalgplatzu, skąd wywożono Żydów do Treblinki. Szpital w zasadzie przestawał istnieć. We wrześniu 1942 władze niemieckie wydały decyzję o utworzeniu szpitala dla żydowskich robotników pracowników niemieckich zakładów produkcyjnych. Lecznica ta miała swą siedzibę przy ul Pawiej, później ul Gęsiej (dzisiejsza Anielewicza), tworzyli ją nieliczni spośród personelu Szpitala Starozakonnych, którzy jeszcze żyli. Z początkiem roku 1943 r. szpital definitywnie przestał istnieć.
Do opuszczonych pawilonów na Czystem przeniesiono szpital św. Ducha, założony w XV wieku, który miał swoją siedzibę na ul. Elektoralnej do dnia 25 września 1939, kiedy budynek został zbombardowany, a znajdujący się w nim chorzy i ranni zostali spaleni. W końcu maja 1941 r. szpital św. Ducha i Szpital Skarbowców przeniesione zostały na ul. Jagiellońską. Na Czystem ulokowano niemiecki szpital wojskowy, który w czasie powstania warszawskiego w 1944 r. został ewakuowany do Konstancina. Po wojnie do odbudowanych budynków na Czystem powrócił szpital św. Ducha, przemianowany (ze względów politycznych) na Szpital Miejski nr 1. Na dziedzińcu szpitalnym położono tablicę o następującej treści:
„Ufundowany w XV wieku przez księżną Annę Mazowiecką Szpital pod wezwaniem św. Ducha, z istniejących szpitali warszawskich, był najstarszy i miał kolejno swoje siedziby przy ulicach: Piwnej, Przyrynek, Konwiktorskiej, od 1861 przy Elektoralnej 12, gdzie barbarzyńsko został zniszczony dnia 25 IX 1939 roku podczas oblężenia Warszawy. W roku 1946 przeniesiony z Konstancina do Warszawy i odbudowany tu na terenie dawnego Szpitala Żydowskiego”.
(asw)
Zapraszamy do dyskusji na temat "Szpital Starozakonnych na Pradze"
|
mapa miejsc
|