Dia-pozytyw: Ślady i Judaica

SERWIS INFORMACYJNY

Ślady i Judaica

Włodawa

Kilkunastotysięczne miasto, siedziba powiatu włodawskiego należącego do województwa lubelskiego, położone przy ujściu rzeki Włodawki do Bugu na tzw. Garbie Włodawskim.

Warto zobaczyć:

- późnogotycki zespół klasztorny Paulinów (XVIII w.)
- cerkiew (XIX w.).
- Jezioro Białe z licznymi ośrodkami wypoczynkowymi
- Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego
- w pobliżu Włodawy: Muzeum byłego obozu zagłady w Sobiborze.

Rys historyczny

Początki istnienia osady w miejscu dzisiejszego miasta sięgają X wieku. Wiadomo, że tereny te w 981 roku książę kijowski Włodzimierz. Następnie, w 1018 roku król polski Bolesław Chrobry odzyskał je jednak na krótko, bo tylko do 1031 roku. W wyniku rozbicia dzielnicowego Rusi w XIII wieku ziemie te znalazły się pod kontrolą Tatarów.
Według zapisków kronikarskich Włodawa wspominana jest już w XIII wieku jako ważny ośrodek handlowy, słynący z jarmarków koni i bydła. Osada pełniła również ważną rolę przygraniczną strzegąc przeprawy przez Bug.

Włodawa. Foto: A.Olej&K. Kobus

Włodawa otrzymała prawa miejskie w 1534 stając się pod koniec stulecia miastem prywatnym należącym do wielkopolskiego rodu Leszczyńskich, którzy sprowadzili tutaj protestantów. Od II poł. XVI wieku w mieście osiedlali się Żydzi. W latach 1624-1698 działał we Włodawie zbór oraz szkoła kalwińska.
Ciężkim ciosem dla miasta był napad Kozaków Chmielnickiego, którzy je splądrowali, a mieszkańców, w tym kilka tysięcy Żydów – zabili. Królowie polscy w trosce o podźwignięcie miasta z upadku nadawali mu liczne przywileje, jednak nie znalazły one odzwierciedlenia w dynamice rozwoju miasta. W wyniku III rozbioru Polski przez państwa ościenne w 1795, Włodawa znalazła się w zaborze austriackim, od 1809 w czasie kampanii napoleońskiej należała do Księstwa Warszawskiego, a następnie od 1815 roku wchodziła w obręb zaboru rosyjskiego zwanego „Królestwem Polskim”. Przetoczyły się przez Włodawę fronty I i II wojny światowej istotnie wpływając na strukturę jej społeczności i znaczenie gospodarcze.

Żydzi Włodawy

Żydzi zaczęli się osiedlać we Włodawie w drugiej połowie XVI w., na początku XVII wieku funkcjonowała już gmina wyznaniowa podlegająca kahałowi w Brześciu, która z czasem się usamodzielniła. Tragiczne wydarzenia dotknęły społeczność żydowską w 1648, w czasie powstania Chmielnickiego. Większość okolicznych Żydów, którzy schronili się w mieście przed oddziałami jego Kozaków, zginęła jednak z ich rąk.

Wielka Synagoga. Foto: A.Olej&K. Kobus:

Po pogromie społeczność żydowska Włodawy odrodziła się korzystając z licznych przywilejów nadawanych Żydom i miastu przez kolejnych władców Polski. W 1684 wzniesiona została drewniana synagoga, następnie w latach 1764-74 na jej miejscu powstała synagoga murowana, zachowana do czasów współczesnych. W czasie kiedy Włodawa znajdowała się pod zaborem rosyjskim (1832-1862) władze carskie wprowadziły zakaz osiedlania się Żydów we Włodawie, niemniej pod koniec XIX Żydzi stanowili ok. 66% mieszkańców miasta. Stan taki utrzymywał się również w okresie międzywojennym, kiedy wg danych z 1921 we Włodawie żyło 4.196 Żydów stanowiąc 67% ogółu mieszkańców, a w 1939 roku - 5.863 Żydów, którzy stanowili 68% ogółu mieszkańców.

Aron ha-kodesz Wielkiej Synagogi. Foto: J.J.

Do gminy należały wówczas dwie murowane synagogi, domy modlitwy, szkoła talmudyczna, dom kahalny, mykwa i cmentarze. Ostatnim rabinem był Mendele Morgensztern.
W czasie II wojny światowej, po wkroczeniu na teren Włodawy hitlerowcy utworzyli w 1941 roku getto i obóz pracy przymusowej dla Żydów, do którego w kwietniu 1942 roku przywieziono 800 Żydów z Krakowa i Mławy oraz 1.000 Żydów z Wiednia. Od maja 1942 rozpoczęły się wywózki do obozu zagłady w Sobiborze (24 lipca 1942 transport wszystkich dzieci żydowskich). Likwidację getta hitlerowcy zakończyli na przełomie kwietnia i maja 1943 wysyłając w ostatnim transporcie wszystkich schwytanych uciekinierów i tych, którzy ujawnili się dobrowolnie w nadziei na zachowanie życia.
Zachowały się ślady obecności żydowskiej w postaci budynków synagog, domu talmudycznego oraz pozostałości po cmentarzach.

Synagogi

Wielka Synagoga mieszcząca się przy obecnej ulicy Czerwonego Krzyża 7 została zbudowana w latach 1764-74 staraniem gminy żydowskiej przy wsparciu arystokratycznego rodu Czartoryskich, który budowę tę częściowo finansował. Autorem projektu był najprawdopodobniej Paweł Antoni Fontana. Z czasem synagoga podlegała różnym przebudowom i przekształceniom, m.in. pod koniec XIX wieku dobudowano drugą kondygnację i dwa narożne alkierze.

zobacz także

Ziemia lubelska
Lublin
Lubartów
Kock
Parczew
Łęczna
Sobibór
Kazimierz Dolny
Kraśnik
Izbica
Zamość
Szczebrzeszyn

Zapraszamy do wzięcia udziału w forum dyskusyjnym na temat:
Żydzi na Ziemi Lubelskiej

W czasie okupacji synagoga została zdewastowana przez hitlerowców i zamieniona w magazyn. W takim stanie przetrwała aż do 1970. W latach 80-tych XX wieku został przeprowadzony gruntowny remont budowli, a w odrestaurowanym obiekcie otwarto w 1986 Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego. Stała ekspozycja etnograficzna dotycząca regionu wzbogacona została w 1990 o wystawę judaików.

Ekspozycja. Foto: A.Olej&K. Kobus:

Układ architektoniczny włodawskiej synagogi nie odbiega od innych bóżnic typowych dla czasu jej powstania. Utrzymana w stylu późnobarokowym zwraca uwagę ze względu na wyjątkowe rozwiązanie elewacji frontowej imitującej fasadę pałacową. Centralną część zajmuje wysoka sala modlitw, nakryta dachem łamanym polskim. Od stron północnej i południowej znajdują się dwa babińce zwieńczone attyką. Od frontu znajduje się przedsionek, a nad nim trzeci babiniec, do którego przylegają narożne alkierze ustawione w arkadach.
Sala modlitw nakryta jest dziewięciopolowym sklepieniem kolebkowo-krzyżowym z lunetami, podpartym czterema kolumnami jońskimi, które są pozostałością zniszczonej bimy. Na każdym z przęseł sklepienia zachowały się stiukowe polichromowane medaliony pochodzące z XVIII wieku nawiązujące do symboli święta Sukkot, oraz do popularnych w żydowskiej sztuce ludowej i mistyce symboli zwierząt. Na wschodniej ścianie zachował się neobarokowy stiukowy Aron ha-Kadesz z polichromiami, nawiązujący do dawnych, rozbudowanych szaf na Torę. W szczycie arki umieszczone są dwa gryfy oddające cześć symbolicznym tablicom przymierza zwieńczonym napisem „Korona Tory”. Na uwagę zasługuje oryginalne wykorzystanie formy tablic jako świetlika okiennego, z którego bije „światło Tory”. Poniżej umieszczony jest wizerunek menory i cytat z Psalmu 5,8: „Skłonię się ku świętemu przybytkowi Twemu, w bojaźni przed Tobą”. Po prawej stronie przedstawione są ręce kapłańskie w geście błogosławieństwa, po lewej kosz owoców symbolizujący święto Szawuot. U dołu, po obu stronach wnęki na rodały znajdują się wizerunki instrumentów muzycznych nawiązujące do służby lewitów w Świątyni oraz cytaty z Ps 150: „Chwalcie go zadęciem w róg, chwalcie go na harfie i cytrze”, „Chwalcie go bębnem i tańcem, chwalcie go na strunach i flecie”. Na fryzie przedzielającym kondygnacje umieszczono napis, którego środkowa część jest zaszyfrowaną datą zbudowania nowego aron ha-kodesz – 5696 rok wg rachuby żydowskiej, czyli 1936 wg rachuby chrześcijańskiej.

Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego
ul. Czerwonego Krzyża 7, 22-200 Włodawa
tel. (82) 572 21 78; e-mail: mplw@wp.pl

Pokój mełameda. Foto: J.J.

Mała Synagoga znajdująca się obecnie przy ul. Czerwonego Krzyża 5 została wybudowana u schyłku XVIII wieku (przed 1786 r.) służąc wspólnocie żydowskiej jako dodatkowa bóżnica, a głównie jako miejsce studiów talmudycznych. W czasie okupacji została zniszczona, okupanci przeznaczyli jej budynek na sklep i magazyn. Po wojnie przez długie lata funkcjonowała nadal jako pomieszczenie magazynowe. Prace renowacyjne i gruntowny remont budynku przeprowadzony został w latach 1983-1998. Mała Synagoga została włączona do zespołu Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego w 1999 roku, wówczas odbyło się uroczyste ponowne otwarcie synagogi. Mała Synagoga służy jako miejsce ekspozycji wystaw etnograficznych. Budynek synagogi nie wyróżnia się walorami architektonicznymi, chociaż widoczne są cechy stylu klasycystycznego. Zbudowany na planie prostokąta posiada od strony zachodniej przedsionek, a nad nim babiniec. Główną salę modlitw zdobią polichromie z inskrypcjami w języku hebrajskim.

Bejt ha-midrasz. Foto: J.J.

Bejt ha-midrasz mieszczący się przy ul. Czerwonego Krzyża 7 został zbudowany 1928 roku. W czasie II wojny światowej podzielił los obydwu bóżnic. Odremontowany pod koniec lat 80-tych XX wieku służy obecnie jako siedziba Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, wykorzystywany jako pomieszczenia biurowe.

Cmentarze

- Kirkut przy ul. Wiejskiej.
Pierwszy cmentarz żydowski we Włodawie został założony w XVI wieku niedaleko synagogi. Całkowicie zdewastowany, nie pozostał po nim żaden ślad. W XVIII wieku w odległości około 1 km na północ od centrum miasta utworzono kolejne miejsce pochówku. Korzystano z niego do początków XIX w. Po II wojnie światowej zachowały się jedynie dwie płyty nagrobne. Hitlerowcy zdewastowali cmentarz używając macew do brukowania ulic i regulacji brzegów rzeki Włodawki.
- Nowy kirkut.
Powstał w XIX, po wyczerpaniu się możliwości korzystania z cmentarza przy ul. Wiejskiej. Ostatni pochówek, o jakim wiadomo odbył się w 1943. Zachowały się jedynie 4 nagrobki, najstarszy z nich datowany jest na 1919 – wszystkie zostały przeniesione do Muzeum. W latach 60-tych XX wieku dokonano częściowej naprawy muru cmentarnego.

Zapraszamy do dyskusji na temat "Włodawa"

mapa miejsc