|
Zamość
Zamość został założony przez kanclerza Jana Zamojskiego w 1580 roku. Idealne miasto-twierdza zostało zaprojektowane przez włoskiego architekta Bernarda Morando w XVI wieku w stylu późnego renesansu.
Miasto miało pełnić nie tylko rolę siedziby rodowej Zamojskich oraz centrum Ordynacji Zamojskiej, ale jako ufortyfikowana warownia miało chronić szlak kupiecki łączący Litwę i Koronę – Kraków i Lwów i czerpać korzyści z handlu. W tym celu, osiem lat po założeniu miasta, Zamojski sprowadził Żydów sefardyjskich (po wypędzeniu z Hiszpanii \zamieszkujących Holandię, Włochy, Bałkany i Turcję); w XVI wieku Sefardyjczycy wiedli prym w handlu przedmiotami luksusowymi – biżuterią, tkaninami, wyrobami rzemiosła artystycznego.
Synagoga. Foto: J.J.
W wieku XVII, Zamość stał się azylem dla Żydów z terenów objętych powstaniem kozackim i wojnami z Rosją i Turcją. Aszkenazyjczycy z Wołynia i Rusi napłynęli do miasta liczną grupą, co spowodowało utracenie pozycji ekonomicznej przez Sefardyjczyków. Natomiast wymieszanie się obu kultur stworzyło rzadki w tamtej epoce konglomerat filozoficzno-światopoglądowy, dzięki któremu przez następne stulecia Zamość był ważnym ośrodkiem badań religijnych, a od końca XVIII wieku przyciągał zwolenników oświecenia żydowskiego - Haskali.
W wielonarodowym tyglu, jakim wówczas był Zamość (oprócz Żydów osiedlili się tu Ormianie, Niemcy, Szkoci, Holendrzy, Włosi i przedstawiciele innych nacji), Żydzi utworzyli swoją dzielnicę wokół Rynku Solnego. W 1590 zgodnie z przywilejem nadanym osadnikom powstała pierwsza drewniana synagoga, którą później zastąpiła murowana, pochodząca z pierwszych lat XVII wieku. Po kilkudziesięciu latach poddano ją przebudowie, dodając babińce, natomiast w wieku XVIII połączono ją pasażem z domem kahalnym.
Dekorowany narożnik ściany synagogi. Foto: J.J.
Synagoga utrzymana jest w stylu manierystycznym, z charakterystycznymi dla tego okresu rozwiązaniami architektonicznymi. Podłoga sali modlitewnej jest znacznie obniżona wobec poziomu innych pomieszczeń. Sama sala jest imponująco wysoka – ma około 10 metrów. Uwagę przykuwa niecodzienne sklepienie żaglowe, którego linie podkreślone są ornamentem typowym wyłącznie dla renesansowej i barokowej architektury Lubelszczyzny – tak zwanym „perełkowaniem”. Odciśnięte szablonem w miękkiej zaprawie, wypukłe „perełki” malowane były cynobrem, barwnikiem cenniejszym wówczas od złota. Ten motyw zdobniczy wyznacza linie podziału nie tylko stropu, lecz także płycizn ścian bocznych.
|
Niespotykane nigdzie indziej są spojenia pilastrów narożnych łączących elementy stropu. Są one wklęsłe, uformowane w kształt rowkowanej muszli. Wyjątkowo dekoracyjne jest obramienie aron ha-kodesz w postaci portalu z dwiema wysmukłymi kolumnami, które podtrzymują manierystyczny tympanon z koroną i kartuszem. Po bokach kolumn wiją się dwie ślimacznice wypełnione bukietami kwiatów.
Wnętrze synagogi. Foto: K.W.
Po wojnie budynek synagogi zaadaptowano na potrzeby biblioteki miejskiej. W ostatnich latach biblioteka przeniosła się do nowej siedziby, a w synagodze prowadzone są niezbędne prace konserwatorskie. W sąsiedztwie synagogi znajduje się też budynek zarządu gminy – Dom Kahalny, pochodzący z XVII wieku. Oprócz pomieszczeń wykorzystywanych przez Gminę mieścił się w nim również cheder, czyli szkoła religijna.
Drugą synagogą w Zamościu była niewielka bóżnica w dzielnicy Nowa Osada. Powstała w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Niestety w czasie okupacji została zdewastowana, a po wojnie przebudowano ją i zamieniono na przedszkole. W efekcie tych zmian usunięto wszelkie ślady świadczące o pierwotnym, religijnym przeznaczeniu tego budynku.
Pomnik pamięci żydów zamojskich. Foto: J.J.
W okresie poprzedzającym II wojnę światową w Zamościu zamieszkiwało blisko 12.000 Żydów. Duża część z nich zdecydowała się na ucieczkę do Związku Radzieckiego, natomiast tych, którzy pozostali, osadzono w getcie utworzonym wiosną 1941 roku. Oprócz mieszkańców Zamościa uwięziono w nim Żydów z innych sąsiednich miejscowości, a od momentu podjęcia decyzji o stworzeniu na Lubelszczyźnie „rezerwatu” dla Żydów europejskich, także wysiedlanych z głębi Niemiec i Austrii.
Kres Żydom zamojskim przyniosły kolejne fale deportacji do obozu zagłady w Bełżcu, które miały miejsce w maju, sierpniu, wrześniu i październiku 1942 roku.
Ratusz. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Zapraszamy do dyskusji na temat "Zamość"
|
mapa miejsc
|
)
)
)
)