SERWIS INFORMACYJNY     

Ślady i Judaica

Zamość


Atrakcje turystyczne
Zamość to jedyny w Polsce renesansowy zespół urbanistyczny: założone w 1580 r. miasto, rozplanowane przez włoskiego architekta Bernarda Moranda wedle idei miasta idealnego, citta ideale; m.in. fortyfikacje bastionowe z bramami Lubelską (1588) i Lwowską (1599), pałac, ratusz (1591–1600) ze słynnymi schodami wachlarzowymi, budynki Akademii Zamojskiej (drugiej szkoły wyższej w Koronie; 1639–1648), katedra (1587–1600), cerkiew (1618–1631; obecnie kościół), kamienice podcieniowe z XVII w.

Ratusz, foto: A.Olej&K. Kobus:

Zabytki Zamościa zostały w 1992 r. wpisane na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO.

Zamość (żyd. Zamoszcz)
Żydzi zamieszkali tu w osiem lat po założeniu miasta. W 1588 r. Jan Zamojski sprowadził do Zamościa grupę Żydów sefardyjskich, przybyłych z Turcji, Włoch i Holandii.
Społeczność sefardyjska rozpłynęła się w połowie XVII w. wśród bardziej ekspansywnych Żydów aszkenazyjskich. Dzielnicę żydowską wyznaczono wokół Rynku Solnego i ul. Żydowskiej (Zamenhofa). W XVIII w. Zamość stał się ośrodkiem intelektualnym. Mieszkali tu m.in. uczeni Eliezer Lipman ben Manli i Szlomo ben Mosze. Być może dlatego późniejsze losy Żydów zamojskich pobiegły torami nietypowymi dla Lubelszczyzny – z początkiem XIX w. zatriumfowała tu haskala pod przywództwem Josefa Cederbauma, Jakowa Eichenbauma i Salomona Ettingera. W mieście działały drukarnie hebrajskie, średnia szkoła hebrajska, wychodził nawet tygodnik „Zamojszczer Sztyme” („Głos Zamojski”). W 1939 r. Żydzi stanowili 45% mieszkańców – 12 tys. osób. Z tej grupy 5 tys. zdołało uciec na wschód. Resztę Niemcy zamknęli w getcie, skąd wywieziono ich do Bełżca.

W Zamościu zachowała się znaczna część dzielnicy żydowskiej zabudowanej gmachami z XVI i XVII w. Zajmuje ona północno-wschodnią część śródmieścia, zgodnie z planami ustalonymi jeszcze w chwili zakładania miasta. Wytyczają ją ulice Pereca i Zamenhofa oraz Rynek Solny. Centrum dawnej gminy mieściło się w środkowej części ul. Zamenhofa. Były tu synagoga, dom kahalny i cheder. Żydzi zamieszkiwali także tzw. przedmieście żydowskie ciągnące się od Starej Bramy Lwowskiej w stronę Nowej Osady, założonej na początku XIX w. Były tu niegdyś dwa cmentarze – na miejscu starego kirkutu z XVII w. stanął dom kultury, po nowym (ul. Prosta) pozostało zbudowane w 1950 r. lapidarium – pomnik ze szczątków macew, zwieńczonych tablicami z napisem Nie zabijaj. W Nowej Osadzie, przy ul. Gminnej 32, zachowała się druga zamojska bóżnica, wzniesiona w 1872 r., rozbudowana 1909–1913. W 1948 r. przebudowano ją na przedszkole.

zobacz także

w internecie

Teksty prezentowane obok pochodzą z przewodnika Śladami Żydów polskich" autorstwa Adama Dylewskiego, wydanego przez wydawnictwo "Pascal".
Synagoga
Jest to budowla murowana, wzniesiona w latach 1610– 1618. Pełniła funkcje kultowe do II wojny światowej, kiedy to hitlerowcy uruchomili tu warsztaty stolarskie, niszcząc przy okazji wnętrze. Remont podjęto w latach 60. XX w. Piękna bóżnica służy dziś za siedzibę bibliotece. Zdumiewa fakt, że zabytek tej klasy nie stanowi muzeum, ale sytuacja ta ma się zmienić. W 2003 r. biblioteka zmieni siedzibę i być może wówczas bogactwo synagogi zalśni pełnym blaskiem.

Synagoga, foto: A.Olej&K. Kobus:

Obecny stan nie przeszkadza pobieżnemu obejrzeniu budowli. Po 1618 r. synagoga była kilkakrotnie przebudowywana. Najstarsza jest główna sala modlitw; babińce dobudowano w połowie XVII w. (północny zniszczyli Niemcy w czasie II wojny światowej; odtworzono go w latach 60. XX w.), przedsionek – w XVIII w. Ciekawe są dzieje attyki – rozebrano ją w XVIII w. i odbudowano 200 lat później. Wejście prowadzi przez kamienny renesansowy portal do przedsionka, w którym mieści się czytelnia i informacja. Wnętrze sali głównej jest obniżone. Pomiędzy regałami widać wnękę na aron ha-kodesz. Nie ma śladu po bimie. Zadziwiają bogate zdobienia, m.in. korona Tory nad wnęką, obok niej naczynia lewitów – dzbany i misy. Była tu niegdyś bardzo bogata polichromia wraz z licznymi inskrypcjami hebrajskimi. Wnętrze aż prosi się o renowację.
Synagoga wznosi się na rogu ulic Zamenhofa i Bazyliańskiej. Biblioteka czynna od 7.30 do 18.30.

Dom kahalny i cheder
Przylegająca do synagogi kamienica przy ul. Zamenhofa 11 (Dom Wycieczkowy PTTK) to dawny dom kahalny z chederem. Pierwotna budowla pochodziła z XVII w. Służyła jako mieszkanie szkolnika. W XVIII w. utworzono tu dom kahalny i cheder, które w XIX w. rozbudowano, dodając jedno piętro. Po II wojnie światowej wnętrze przekształcono i powstał tu hotel.

Mykwa
W podwórzu przy ul. Zamenhofa 3 zachowała się mykwa z połowy XVIII w., przebudowana w XIX w. Basen do kąpieli rytualnych znajdował się w wysokich piwnicach budowli.
Wnętrze można oglądać w godzinach otwarcia klubu, od 18.00 do 22.00.
Rynek Solny
Spacer po judaikach Starego Miasta można zakończyć na Rynku Solnym. Kamienice północnej i wschodniej strony rynku należały od XVII w. do kupców żydowskich. Z początku parterowe, zostały nadbudowane w XIX w.

Rynek Zamościa, foto: A.Olej&K. Kobus:

Zapraszamy do dyskusji na temat "Zamość"
Małopolska
 - Biecz
 - Bobowa
 - Brzesko
 - Dukla
 - Dąbrowa Tarnowska
 - Jarosław
 - Kraków i Kazimierz
 - Lelów
 - Lesko
 - Leżajsk
 - Nowy Sącz
 - Oświęcim
 - Przemyśl
 - Rymanów
 - Rzeszów
 - Sanok
 - Sieniawa
 - Tarnów
 - Łańcut
Podlasie
 - Białystok
 - Krynki
 - Sejny
 - Tykocin
Warszawa
 - Ferma w Grochowie-Witolinie
 - Pomnik Bohaterów Getta
 - Pomnik Żegoty
 - Sienna 55 - Złota 62
 - Synagoga Nożyków
 - Synagoga na Pradze
 - Szpital Dziecięcy Bersohnów i Baumanów
 - Szpital Starozakonnych
 - Szpital Starozakonnych na Pradze
Ziemia lubelska
 - Izbica
 - Kazimierz Dolny
 - Kock
 - Kraśnik
 - Lubartów
 - Lublin
 - Parczew
 - Sobibór
 - Szczebrzeszyn
 - Włodawa
 - Zamość
 - Łęczna

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl