|
XV-XVIII wiek
Pierwsze przekazy o żydach przybywających do Lublina pochodzą z drugiej poł. XV wieku i wiążą się z pobytem rabina o imieniu Jakub, który pochodził najprawdopodobniej z Trydentu i schronił się w Polsce przed grożącym mu wyrokiem śmierci, za dokonanie rzekomego mordu rytualnego. Istniała już wówczas gmina żydowska w Lublinie, której początki sięgają XIV w.. Żydzi osiedlali się głównie wokół wzgórza zamkowego, z czasem coraz bardziej rozciągając zabudowania w kierunku północnym i północno-wschodnim. Tak powstałą odrębna dzielnica żydowska tworzącej u stóp zamku Żydowskie Miasto w Lublinie, którego główną ulicą i centrum życia handlowego stanowiła ulica Żydowska (później Szeroka), przy której mieściły się również synagogi i domy modlitwy. W XVIII osadnictwo żydowskie objęło także południową stronę wzgórza zamkowego, gdzie zamieszkiwali najbiedniejsi Żydzi. Teren Podzamcza nie był jedynym skupiskiem Żydów w Lublinie. W XVII i XVIII ludność żydowska zamieszkiwała na przedmieściach, głownie na Kalinowszczyźnie, a także na Piaskach (obecne rejony dworca kolejowego) oraz na Wieniawie, która do wybuchu I wojny światowej stanowiła odrębne miasto, a dopiero później stała się jedną z dzielnic Lublina.
Atrakcyjne położenie miasta i liczne przywileje królewskie umożliwiły jego ekonomiczny rozwój, doprowadzając Lublin do rozkwitu w XVI wieku, kiedy to Lublin stał się najpoważniejszym ośrodkiem handlu wewnętrznego w Koronie. Już w 1453 Żydzi lubelscy otrzymali od króla Kazimierza Jagiellończyka przywilej swobodnego handlu co miało szczególne znaczenie, ponieważ jarmarki lubelskie przyciągały kupców z całego kraju, ale także z zagranicy. Przyczyniało się to wzrostu zamożności miasta i jego mieszkańców, powodowało jednak również rywalizację między nimi i prowadziło do zatargów na tle ekonomicznym. Kupcy chrześcijańscy uzyskali przywilej „De non tolerandis Judaeis” od króla Zygmunta Starego, który jednocześnie nadał gminie lubelskiej przywilej podlegania bezpośredniego władzy królewskiej, zarówno w odniesieniu do płacenia podatków, jak podlegania władzy sądowniczej. Król doceniał wkład gminy żydowskiej i jej aktywny udział w 1523 roku w budowie murów miejskich, w efekcie zrównując ich w prawach z chrześcijańskimi mieszczanami. Kolejny przywilej sądowniczy oraz powierzenie rabinom lubelskim funkcji generalnego rabina całej Małopolski świadczyło o umacnianiu się pozycji ludności żydowskiej w Lublinie. Kahał lubelski stał się trzecim co do znaczenia po lwowskim i krakowskim w Królestwie Polskim.
W 1518 roku dzięki staraniom wybitnego talmudysty rabina Szaloma Szachny w mieście powstała jesziwa, która zdobyła rozgłos i uznanie w całej Europie już za życia jej założyciela. Jej rektorami byli m.in. Salomon Luria, Mordechaj Jaffe, Meir ben Gedalia. W 1567 roku Zygmunt II August nadał jesziwie przywilej stawiający ją na równi z ówczesnymi akademiami. Wybudowano wówczas nową murowaną synagogę.
|
Wiek XVI był czasem szczególnego rozkwitu miasta i gminy żydowskiej, kiedy Lublin zwano „Jerozolimą Królestwa Polskiego”. Pierwsza drukarnia hebrajska została założona w 1547 roku, ale największą sławę zyskała drukarnia założona w 1578 roku przez Kalonimusa Joffe. W mieście kwitła żydowska kultura, rozwijał się język hebrajski i jidysz. W 1567 roku wybudowano okazałą synagogę. W 1568 roku miasto żydowskie w Lublinie otrzymało przywilej De non tolerandis Christianis zabraniający chrześcijanom zamieszkiwania w dzielnicy żydowskiej, nabywania tam domów i ziemi. Jednak obydwa przywileje „De non tolerandis” zarówno wydane chrześcijanom jak i Żydom w praktyce nie były wprowadzane w życie i mimo konkurencji finansowej często dochodziło do wspólnych transakcji handlowych.
Rozwój gmin żydowskich w XVI w. spowodował konieczność ulepszenia ich organizacji. Niektóre gminy cieszyły się dużą autonomią, inne nie, ponosiły zróżnicowane obciążenia fiskalne. Już król Zygmunt I Stary dążył do centralizacji gmin żydowskich tworząc urzędy tzw. generalnych egzekutorów i generalnych rabinów, jednak spotkało się to ze sprzeciwem ludności żydowskiej. Dopiero za panowania Zygmunta II Augusta doszło do nowej organizacji gmin i łączenia ich w tzw. ziemstwa, czyli jednostki administracyjne średniego szczebla. Pewna konsolidacja gmin żydowskich nastąpiła po zawarciu Unii Lubelskiej (1569) łączącej Polskę i Litwę w Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Kwestia utworzenia centralnej organizacji dla Żydów polskich i litewskich pozostawała przedmiotem debat i starań, które zaowocowały w 1580, kiedy na mocy przywileju nadanego przez króla Stefana Batorego powstał w Lublinie organ samorządu żydowskiego tzw. Waad Arba Aracot, czyli Sejm Czterech Ziem, stanowiący najwyższą reprezentację Żydów Rzeczpospolitej Obojga Narodów, w której skład wchodzili przedstawiciele kahałów poszczególnych ziemstw, okręgów i samodzielnych gmin z Wielkopolski, Małopolski, Litwy i Rusi. Sejm obradował w Lublinie w latach 1580-1764 w czasie jarmarków. Zbierał się również sporadycznie w innych miastach: Łęcznej, Przemyślu, Rzeszowie, Przeworsku i Szczebrzeszynie. Po wojnach kozackich i najeździe szwedzkim, które przyczyniły się do upadku miasta, obrady przenoszono zazwyczaj do Jarosławia. W XVIII w. Sejm popadł w poważne długi, nie tylko ze względu na ogólną sytuację upadku gospodarczego, ale również ze względu na niegospodarność i nadużycia starszyzny Waadu, co przyczyniło się do upadku autorytetu tej instytucji. Sejm Czterech Ziem został zlikwidowany w 1764 na Sejmie Konwokacyjnym, który pozostawił jedynie podział na gminy.
Spustoszenia, jakich doznał Lublin w czasie wojen w wieku XVII dotknęły również społeczność żydowską. Kozacy i Rusini doszczętnie spalili żydowską dzielnicę (płonęła przez 6 dni) i wymordowali ponad 2 tysiące Żydów. Gmina żydowska w Lublinie odrodziła się dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. W 1784 roku w Lublinie żyło 4.321 Żydów. Od 1795 roku Lublin znajdował się w zaborze austriackim, od 1809 roku w Księstwie Warszawskim, od 1815 roku w zaborze rosyjskim zwanym Królestwem Polskim.
Zapraszamy do dyskusji na temat "XV-XVIII wiek"
|
mapa miejsc
|