SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Białystok

Białystok [jid. Bialistok], miasto lokowane w 1749, własność i siedziba rodowa Branickich. Żydzi zostali sprowadzeni w 2. poł. XVII w. (pierwsza wzmianka 1658). Początkowo gmina istniała jako przykahałek Tykocina, w 1745 uzyskała niezależność. W 1765, zgodnie ze spisem pogłównego, mieszkało tu 761 Żydów, w 1799 było ich już 1788 (prawie 50% ludności miasta). Od 1795 B. znalazł się pod zaborem prus., od 1809 – ros.

W XIX w. miasto stało się ważnym ośrodkiem przemysłu włókienniczego, centrum Białostockiego Okręgu Przemysłowego. Jego rozwój zapoczątkowało wprowadzenie ceł na wyroby włókiennicze produkowane w Królestwie Polskim i eksportowane w głąb Rosji. Aby uniknąć opłat, zakłady włókiennicze z Królestwa przenoszono do Okręgu Białostockiego. W tym okresie gmina białostocka stała się jedną z najbardziej wpływowych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej.

Do rozwoju gosp. miasta przyczyniło się połączenie kolejowe z Warszawą i Petersburgiem, kilkakrotnie wzrosła liczba ludności. Napływali tu Żydzi zmuszeni do opuszczenia guberni leżących poza strefą osiedlenia, a także z okolicznych wsi i miasteczek w poszukiwaniu pracy w dużych fabrykach. W 1878 mieszkało w B. ponad 20 tys. Żydów (59% ogółu mieszkańców), w 1895 było ich ponad 47 tys. (76%). W 1899 spośród 372 zakładów włókienniczych 299 należało do Żydów, gł. małe warsztaty produkujące tanie i niskiej jakości tkaniny.
Pod koniec XIX w. B. stał się ważnym ośrodkiem żyd. życia polit. W 1880 zawiązano tu grupę syjon. Mizrachi, na której czele stanął rabin S. Mohilewer. Od 1897 działała partia Bund, wydająca gazetę “Der Bialistoker Arbajter” [jid., Białostocki Robotnik]. Istniały żyd. organizacje związkowe i zawodowe.

Miasto stało się również znaczącym ośrodkiem życia kult. Silne były wpływy ’ haskali. Działały liczne postępowe szkoły żyd., organizacje sportowe i młodzieżowe. 3 VI 1906 w B. miał miejsce krwawy pogrom, inspirowany przez carską ochranę. Zginęło 70 osób, 90 było rannych.

Na pocz. XX w. miasto zaczęło tracić znaczenie przemysłowe. Wielu mieszkańców zdecydowało się na emigrację w poszukiwaniu pracy, gł. do Stanów Zjednoczonych (powstały tam organizacje ziomkowskie skupiające Żydów pochodzących z B.). Emigracja spowodowała znaczny spadek odsetka ludności żyd. wśród ogółu mieszkańców, chociaż B. pozostał jednym z największych skupisk żyd. II Rzeczypospolitej – w 1932 mieszkało tu ok. 39 tys. Żydów (ok. 52% mieszkańców). W 1939 miasto znalazło się w radz. strefie okupacyjnej.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Po wkroczeniu Niemców 26 VII 1941 zostało utworzone getto, w którym znaleźli się także Żydzi z okolicznych miasteczek, łącznie ok. 40 tys. osób. W listopadzie 1942 do getta przedostał się M. Tenenbaum, przysłany z getta warszawskiego, aby zorganizować ruch oporu. W lutym 1943, podczas pierwszej akcji likwidacyjnej, kiedy do Treblinki wysłano ok. 10 tys. osób, podjęto próbę walki. W trakcie ostatecznej likwidacji getta 16 VIII 1943 wybuchło powstanie pod przywództwem Tenenbauma i D. Moszkowicza; po jego upadku obaj popełnili samobójstwo.

W ciągu pięciu dni do obozów zagłady w Treblince i Majdanku wywieziono wszystkich mieszkańców getta. Po II wojnie światowej w B. działał Komitet Żydowski (do 1947) oraz liczne instytucje kult., rel. i zawodowe. Obecnie nie istnieje tam żadna organizacja żyd. W B. zachowała się zaledwie jedna synagoga, pochodząca z pocz. XX w., tzw. Bejt Szmuel (obecnie klub sportowy), oraz jeden z pięciu cmentarzy z kilkoma tysiącami nagrobków.
H.W., G.Z.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Białystok" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl