SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Demografia

demografia. Nie istnieją źródła pozwalające określić liczbę Żydów zamieszkujących ziemie pol. w okresie średniowiecza i w czasach nowożytnych, można podać jedynie ustalenia szacunkowe. Dopiero pobór pogłównego żyd. w 1764 pozwala na przedstawienie dokładniejszych danych. Żydzi napływali na ziemie pol. w kilku falach (’ osadnictwo żydowskie na ziemiach polskich). Na pocz. XIV w. w Polsce mieszkało zaledwie kilkuset, do tysiąca Żydów. W 2. poł. XIV i w XV w. liczba ta znacznie wzrosła. W wykazie podatkowym pochodzącym prawdopodobnie z 1507 wymieniono 54 gminy, nie uwzględniono w nim jednak ok. 30 miejscowości. Można przypuszczać, że na pocz. XVI w. istniało ok. 90 gmin (w niektórych miastach nawet po dwie, np. we Lwowie czy w podkrakowskim Kazimierzu). Ich liczebność nie była duża, przeciętnie wynosiła kilkadziesiąt do stu osób, tylko największe mogły liczyć kilkuset mieszkańców. Historycy szacują liczbę Żydów zamieszkujących ziemie pol. i lit. na pocz. XVI w. na 10–24 tys. Pod koniec XVI w. liczba gmin na obszarze całej Rzeczypospolitej wzrosła do ok. 200, ich liczebność była zróżnicowana. Dokumenty z 1619 wykazują, że np. w Poznaniu, w obrębie miasta oraz na przedmieściach, mieszkało ponad 3 tys. Żydów. Wiele gmin, zwł. we wsch. części Rzeczypospolitej, liczyło zapewne po kilkudziesięciu mieszkańców. Według szacunków, na pocz. XVII w. na terytorium Rzeczypospolitej mieszkało ok. 80–100 tys. Żydów, w połowie tego stulecia liczba ta mogła wzrosnąć do 200 tys. Tak znaczny przyrost ludności w ciągu jednego stulecia nie był wyłącznie rezultatem napływu nowych osadników pochodzących z innych państw europejskich. Pomimo dużej śmiertelności, epidemii, częstych napadów tatarskich wskaźnik przyrostu naturalnego społeczności żyd. był wyższy niż ogółu ludności Rzeczypospolitej. Złożyło się na to wiele przyczyn. Religia żyd. kładła większy nacisk na higienę, sprzeciwiała się bezżenności, nie przewidywała istnienia zakonów. Małżeństwo można było zawierać od 13 roku życia. Żydów nie obejmowała służba wojskowa. Charakterystycznym zjawiskiem w XVI i XVII w. było przesuwanie się skupisk żyd. z zach. na wsch. obszary Rzeczypospolitej. Tam odsetek Żydów szczególnie szybko wzrastał w małych miastach. Coraz częściej osiedlali się we wsiach, gdzie dzierżawili karczmy i młyny. Gwałtowny spadek populacji (nawet o 20–25%) spowodowało powstanie Chmielnickiego, w czasie którego doszło do licznych pogromów, a następnie emigracji Żydów z ziem Rzeczypospolitej. Wojny, które miały miejsce w poł. XVII i na pocz. XVIII w. przyczyniły się do upadku gosp. wielu miast, co zahamowało rozwój tamtejszych gmin. Z drugiej strony liczne przywileje popierające osadnictwo żyd., wydawane w tych czasach zwł. przez szlachtę, przyczyniły się do rozwoju dawnych i powstania wielu nowych skupisk żyd. w czwartej ćwierci XVII i 1. poł. XVIII w. W 1764–66 na nowych zasadach przeprowadzono pobór pogłównego żyd., tzn. od każdej osoby powyżej jednego roku życia. Wcześniej podatek ten był ściągany ryczałtem jako z góry ustalona suma. Według zachowanych źródeł, pogłówne pobrano od ok. 600 tys. osób. Uwzględniając uchylających się od płacenia oraz niemowlęta, możemy szacować liczbę Żydów na 750 do 900 tys. Stanowiło to ok. 6% wszystkich mieszkańców Rzeczypospolitej. [H.W.]

W wyniku rozbiorów większość Żydów pol., ok. 500 tys., dostała się pod panowanie ros. Od samego początku prowadzono w stosunku do nich politykę ograniczeń. Usuwano ich ze wsi, nakazując przeniesienie do miast i miasteczek, wyznaczono rejony, w których mogli zamieszkiwać (’ strefa osiedlenia). W 1827 aż 80,4% Żydów w Królestwie Polskim mieszkało w miastach, w 1865 odsetek ten wzrósł do 90,5%. Wysoki był też ich przyrost liczbowy i udział procentowy wśród ogółu populacji. W latach 1816–1913 cała ludność Królestwa Polskiego wzrosła o 381%, natomiast ludność żyd. o 822%, w wyniku czego jej odsetek w całym społeczeństwie podniósł się z 7,8% do 14,9%. Przyczynił się do tego napływ na tereny Królestwa Żydów rugowanych z innych części imperium ros., szukających możliwości pracy, a także wysoki przyrost naturalny w tej grupie ludności. W ostatnim trzydziestoleciu XIX wieku ludność żyd. jedenastu największych miast w Królestwie wzrosła kilkakrotnie, np. w Warszawie pięciokrotnie, w Łodzi dwudziestokrotnie. Najliczniejszym skupiskiem Żydów w Królestwie stała się Warszawa, będąca jednocześnie największą gminą żyd. świata. Wysoki przyrost liczebności ludności żyd. zahamowała emigracja do państw Europy Zachodniej i Ameryki. W zaborze prus. znalazło się ok. 65 tys. pol. Żydów, z czego większość zamieszkiwała Wielkopolskę (w 1816 – 52 tys., 6,3% ludności Wielkopolski). Była to gł. ludność miejska, co podobnie jak w Rosji spowodowane było ograniczeniami prawnymi. W 1816 aż 96% Żydów wielkopolskich żyło w miastach i miasteczkach. Pod koniec XIX w. Żydzi zaczęli przenosić się do większych ośrodków. W 1910 w miastach liczących ponad 100 tys. mieszkańców żyło 60% prus. Żydów. Największą gminą w zaborze prus. był Poznań, ponadto istniały duże ośrodki żyd. w Obornikach, Szamotułach, Lesznie, Ostrowie, Kępnie i rejencji opolskiej.
U schyłku XIX w. daje się zauważyć stały spadek liczby Żydów w zaborze prus., spowodowany emigracją do innych miast Rzeszy i do Stanów Zjednoczonych. W 1824–90 wyemigrowało z Wielkiego Księstwa Poznańskiego ponad 65 tys. Żydów. W zaborze austr. po 1772 znalazło się, według danych państwowych, 171 tys. Żydów pol., natomiast w 1795 – 215 tys., co stanowiło 9% całej ludności. W następnych latach ich liczba systematycznie wzrastała. W 1850 w Galicji było ok. 333 tys. Żydów, w 1869 ok. 576 tys. (10,6% całej populacji), w 1910 liczba Żydów wynosiła już 871 tys. (10,9% populacji Galicji). Żydzi galicyjscy stanowili w XIX w. prawie dwie trzecie ludności żyd. żyjącej w całej monarchii habsburskiej. Podobnie jak w zaborze ros. i prus., mieszkali gł. w miastach, w niektórych stając się dominującą grupą, np. w Brodach, gdzie w 1910 stanowili 71,2% ogółu mieszkańców, w Buczaczu – 57,3%, Rawie Ruskiej – 57,2%, Stanisławowie – 51,3% itd.
Pod koniec XIX w. przyrost liczby Żydów uległ zahamowaniu. U podstaw tego zjawiska leżała, podobnie jak w pozostałych zaborach, emigracja. W 1881–1910 wyjechało z Galicji 236,5 tys. Żydów, udających się gł. do obu Ameryk. Przenosili się również do większych miast austr., np. Wiednia, który dzięki temu w 2. poł. XIX w. stał się drugim co do wielkości, po Warszawie, skupiskiem Żydów w Europie. I wojna światowa przyniosła duże zmiany w rozlokowaniu i liczbie Żydów zamieszkujących ziemie pol. Ucieczka przed działaniami wojennymi, dyskryminacje, pogromy w Rosji i na Ukrainie doprowadziły do masowych przemieszczeń tej grupy ludności. Głównodowodzący wojsk ros., książę Mikołaj Mikołajewicz, oskarżając ludność żyd. o działania szkodliwe dla armii, rozkazał usunąć wszystkich Żydów z terenów objętych wojną. Ewakuacje nasiliły się w centralnej Polsce i Galicji na pocz. 1915. Największym skupiskiem wypędzonych stała się Warszawa, do której przybyło ok. 80 tys. Żydów ze 140 miejscowości. Ogółem akcjami wysiedleńczymi objęto 500–600 tys. osób, przerwano je dopiero w obliczu kontrofensywy niem. i austr. W Galicji, w obawie przed wkraczającą armią ros., tysiące Żydów uciekało w stronę Węgier, Moraw, Czech i Wiednia, gdzie znalazło schronienie ok. 77 tys. żyd. uciekinierów. Tworzono dla nich specjalne obozy, zapewniające schronienie i wyżywienie. Szacuje się, że miejsce zamieszkania opuściła połowa żyd. populacji Galicji, czyli ok. 400 tys. osób. W ostatnich dwóch latach wojny nie ustawał proces odpływu Żydów z ziem pol. Przenosili się gł. do miast niem. leżących poza obszarem działań wojennych.
W pierwszych latach po powstaniu niepodległego państwa pol. liczba ludności żyd. wzrastała w wyniku repatriacji uciekinierów, przede wszystkim z Rosji (ok. 600 tys.). Mniejsze grupy wracały z Austrii i Czechosłowacji. Dane ze spisów powszechnych i dane szacunkowe na 1939 wskazują na systematyczny wzrost liczby Żydów mieszkających w Polsce. W 1921 było 2845,4 tys. osób wyznania mojżeszowego, w 1931 – 3113,9 tys., zaś w 1939 – 3460 tys. Choć liczby absolutne wykazują tendencję zwyżkową, spada w omawianym okresie odsetek Żydów wśród całego społeczeństwa pol.: z 10,5% w 1921, do 9,8% w 1931 i 9,7% w przededniu wybuchu II wojny światowej. U podstaw tego zjawiska leżał malejący przyrost naturalny Żydów (w 1921–25 wynosił on 15,6%, 1926–30 – 12,6%, 1931–35 – 12,3% oraz 1936–38 – 11,15%) oraz nasilenie emigracji, obejmującej przede wszystkim ludzi młodych. Rozmieszczenie ludności żyd. na terenie państwa pol. było nierównomierne. Koncentrowała się ona gł. w miastach i miasteczkach województw wsch. i częś- ciowo centralnych, co było pozostałością carskiego prawodawstwa. Aż 76,4% Żydów mieszkało w miastach, na wsi zaledwie 23,6%. Dla społeczności chrześc. relacje były odwrotne (odsetek ludności miejskiej wynosił 22,1%, wiejskiej – 77,9%). Co czwarty Żyd pol. mieszkał w jednym z pięciu wielkich miast: Warszawie, Łodzi, Lwowie, Krakowie lub Wilnie (łącznie 24,6% całej społeczności żyd. w Polsce). W wymienionych miastach Żydzi stanowili powyżej 30% mieszkańców. Jeszcze wyższy był ich udział wśród ludności miejskiej województw wsch. i województwa warszawskiego (np. w województwie poleskim – 49,2%, wołyńskim – 49,1%, lubelskim – 42,9%, nowogrodzkim – 42,6%, białostockim – 38,7%, stanisławowskim – 34,8%, warszawskim i tarnopolskim – po 34,7%). W wielu miastach i miasteczkach odsetek Żydów przekraczał połowę ogólnej liczby mieszkańców (np. Jędrzejów – 73,1%, Pińsk – 63,4%, Węgrów – 60,45%, Kobryń – 55,6%, Tomaszów Lubelski – 54,0%, Słonim – 52,8%, Brody – 50,5%). W województwach zach. udział Żydów wśród ogółu mieszkańców był znikomy; w poznańskim i pomorskim wynosił jedynie 0,3%.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
W październiku 1939 został dokonany podział ziem pol. pomiędzy okupantów. Część terytoriów zajętych przez Niemców (Pomorze, pn. Mazowsze, Suwalszczyzna, Śląsk i Wielkopolska) wcielono do Rzeszy wraz z zamieszkującą ją ludnością żyd. (ok. 600 tys. osób). Z pozostałych ziem utworzono Generalne Gubernatorstwo, w którym znalazło się ok. 1,5 mln Żydów. Od samego początku władze niem. podjęły działania mające na celu odseparowanie ludności żyd. Tworzono getta, w których koncentrowano Żydów (’ deportacje). W 1941 przystąpiono do planowego mordowania Żydów. Pod okupacją radz. znalazło się ok. 1,2 mln Żydów pol. Pod koniec 1939 i na początku 1940, kiedy granica pomiędzy okupantami nie była szczelna, wielu Żydów (ok. 300 tys.) przedostało się na tereny objęte okupacją radz. Władze radz. przystąpiły do likwidacji odrębności kulturowej i rel. Żydów na zajętych obszarach. Liczne aresztowania i deportacje dotknęły gł. działaczy społ. i polit. oraz osoby cieszące się dużym autorytetem bądź uznane za “wrogów ludu” (kupcy, przemysłowcy, inteligencja). Od lutego 1940 do marca 1941 deportowano około miliona obywateli pol., z czego ok. 30% stanowili Żydzi. Część skierowano do obozów pracy, innych jako robotników do miast, kołchozów i sowchozów pn. okręgów Związku Radzieckiego. W czerwcu 1941, po wybuchu wojny niem.-radz., Niemcy przystąpili do realizacji planu ’ Endlösung. Wehrmacht i ’ Einsatzgruppen rozpoczęły terror na niespotykaną skalę i masowe egzekucje Żydów. Na kresach wymordowano około pół miliona osób, te które przeżyły, zamykano w gettach, a następnie wysyłano do obozów zagłady. Niektórym Żydom pol. udało się ewakuować na własną rękę bądź z władzami radz. Około 4 tys. osób wstąpiło do armii Andersa. Dziesięciu tysiącom władze radz. pozwoliły na wyjazd na Daleki Wschód (gł. do Szanghaju), a tysiąc uzyskało zgodę na emigrację do Palestyny. Ogólny bilans strat ludności żyd., spowodowanych II wojną światową, osiągnął poziom 85–89%. Oznacza to, iż wojnę przeżyło zaledwie ok. 10% populacji żyd. Po wyzwoleniu, w ramach akcji niesienia pomocy ocalałym z Zagłady, podjęto rejestrację ujawniających się Żydów; pierwszą instytucją powołaną m.in. w tym celu był Referat do spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego (PKWN). W październiku 1944 jego ewidencja obejmowała 8 tys. osób. We wrześniu 1944 zawarto pomiędzy PKWN i rządem Związku Radzieckiego umowę o repatriacji Polaków i Żydów. Od listopada 1944 do 1948 wróciło ze Związku Radzieckiego ponad 200 tys. Żydów. Do tej liczby należy dodać więźniów z wyzwolonych obozów koncentracyjnych, partyzantów opuszczających lasy, dzieci uratowane przez pol. rodziny i w klasztorach, osoby ukrywające się po “aryjskiej stronie” i na “aryjskich papierach” itd. Ich liczbę szacuje się na ok. 50 tys. Wielu z nich po krótkim pobycie opuszczało jednak Polskę. W czerwcu 1945 Centralny Komitet Żydów w Polsce rejestrował 74 tys. Żydów, pod koniec 1946 – 192 tys. Najliczniej zamieszkiwali woj. górnośląskie, łódzkie i dolnośląskie. Ziemie zach., początkowo Śląsk, a później Szczecin, stanowiły rejon, do którego kierowano repatriantów ze Związku Radzieckiego. Liczba Żydów malała wskutek emigracji, która po pogromie kieleckim (4 VII 1946) nabrała rozmiarów masowych. Do początku 1947 wyjechało ok. 140 tys. osób. W marcu 1947 rejestrowano już jedynie 93 tys. osób narodowości żyd., dwa lata później – 95 tys. W 1949–50 nastąpiła kolejna fala emigracji, tym razem do Izraela, zmniejszająca o połowę liczebność Żydów w Polsce. W następnych latach obowiązywał zakaz wyjazdów dla wszystkich obywateli i dopiero przełom 1955/56 przyniósł ponowny wzrost fali emigracyjnej. Wyjechało ok. 30 tys. osób. Zanikły lub zostały zlikwidowane zwarte enklawy żyd. na ziemiach pol., młodzież asymilowała się do kultury pol. Ostatnia duża fala wyjazdów miała miejsce po wydarzeniach ’ marca 1968. Zredukowała ona liczbę Żydów mieszkających w Polsce do zaledwie kilku tysięcy (w 1998 ok. 5–6 tys.). [G.Z.]
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Demografia" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl