SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Film

film. Pierwsze wytwórnie filmowe, w których żyd. reżyserzy i aktorzy tworzyli nieme filmy przeznaczone dla żyd. publiczności, zaczęły powstawać w Polsce przed I wojną światową. Założona przez M. Towbina wytwórnia Siła nakręciła m.in. filmy w reżyserii M. Arnsteina, ze zdjęciami S. Sebela: Chasydka i odstępca (1911), Der wilder fater (jid., Okrutny ojciec, 1911, według sztuki J. Gordina), Macocha (1911), Bóg, Człowiek i Szatan (1912, według dramatu Gordina), Di Fersztojsene (jid., Wydziedziczeni, 1912, według sztuki F. Waksmana), Mirele Efros (1912, według Gordina, z całą rodziną Kamińskich w obsadzie). W 1913 powstała wytwórnia Kosmos-Film, zatrudniająca tego samego reżysera i kamerzystę. Wyprodukowała ona filmy: Dem chazns tochter [jid., Córka kantora], Der unbekanter (jid., Nieznajomy, 1913), Di szichte (jid., Szychta, 1913), Gots sztrof (jid., Kara Boża, 1913), wszystkie trzy według Gordina, ostatni z E.R. i I. Kamińskimi w obsadzie; Hercele mejuches (jid.-hebr., Szlachetne serduszko, 1913, według sztuki Przysięga M. Richtera, z E.R. Kamińską); Zajn wajbs man (jid., Mąż swojej żony, 1913, z I. Kamińską); oraz Di Sztifmuter (jid., Macocha, 1914, według Gordina). W 1924 L. Forbert założył wytwórnię Leo-Forbert i wyprodukował Tchijes Kaf (hebr., Ślubowanie, 1924, w reżyserii Z. Turkowa, ze scenariuszem H. Bojma, zdjęciami S. Steinwurzela, w obsadzie m.in.: z E.R. i I. Kamińskimi, W. Godikiem, Z. Turkowem; ten sam film w wersji dźwiękowej, z inną obsadą, nakręcono w 1937). W wytwórni tej powstały także: Lamed-wownik (tytuł pol. Jeden z trzydziestu sześciu, 1925, w reżyserii H. Szaro) oraz W lasach polskich według prozy J. Opatoszu (1929), w reżyserii J. Turkowa, z udziałem pol. i żyd. aktorów. W latach kryzysu żyd. twórczość filmowa niemal zanikła, docierały jednak dźwiękowe filmy żyd. kręcone w Stanach Zjednoczonych.
Także i w Polsce zaczęto wkrótce tworzyć filmy dźwiękowe. Powstały wówczas dwa filmy awangardowe, reżyserowane przez A. Forda: Chalucim (tytuł pol. Droga młodych, 1936), który został skonfiskowany przez cenzurę. W 1937 reżyser M. Waszyński zrealizował film Dybuk, według dramatu Sz. An-Skiego, do którego scenariusz napisali A. Kacyzne, Arnstein i A. Stern, a muzykę – H. Kon, współpracujący z eksperymentalnymi teatrami żyd. Film ten należy do największych osiągnięć żyd. sztuki filmowej, zagrał w nim m.in. A. Morewski. Nakręcony został w wytwórni Feniks-Film. W tym samym roku wytwórnia Sektor Films Co. nakręciła komedię Frejleche kabconim (tytuł pol. Weseli biedacy), w reżyserii Z. Turkowa, z muzyką Kona i udziałem dwóch popularnych komików, Sz. Dżigana i I. Schumachera. W 1935–36 powstały dwie wytwórnie specjalizujące się w produkcji dźwiękowych filmów żyd. (w języku jid.) i pol. Pierwsza, Green-Film, założona została przez J. Greena (Grinberga), aktora i reżysera, który przyjechał do Polski po nieudanej próbie zrobienia kariery w Hollywood, występującego m.in. z Trupą Wileńską oraz w nowojorskim Jewish Art Theatre. Wyprodukowała ona kilka popularnych komedii, jak Jidl mitn fidl (tytuł pol. Judeł gra na skrzypcach, 1936, w reżyserii Greena i J. Nowiny-Przybylskiego, ze scenariuszem K. Toma, piosenkami I. Mangera, z amerykańską aktorką M. Picon w roli tytułowej), Der purimszpiler (tytuł pol. Błazen purimowy, 1937, w reżyserii Greena i Nowiny-Przybylskiego, z dialogami i piosenkami Mangera, z udziałem Z. Turkowa i M. Bożyka), Mamele (jid., Mateczka, 1938, w reżyserii Greena i Toma, z Picon w roli tytułowej) oraz melodramat A briwele der mamen (jid., List do matki, 1938, ze scenariuszem M. Oszerowicz i Sterna, zdjęciami Steinwurzela). Druga wytwórnia, spółdzielnia Kinor, została założona przez grupę aktorów, m.in. komików Dżigana i Schumachera, a prowadzona przez braci S. i I. Goskindów. Wyprodukowała ona film Al chet (tytuł pol. Za grzechy, 1937) oraz kilka krótkometrażowych filmów dokumentalnych z życia Żydów. Ostatnim filmem żyd. nakręconym przed wojną w Polsce była komedia ze scenariuszem Kacyzne według dramatu Gordina On a hejm (tytuł pol. Bezdomni, 1939; wytwórnia Alma-Film), z muzyką I. Szajewicza i H. Warsa, z udziałem I. Kamińskiej i Schumachera. Żydowscy aktorzy i reżyserzy brali udział także w realizacji pol. filmów, np. Szaro reżyserował m.in. niemy film Na Sybir (1930) oraz Dzieje grzechu (1933) i Ordynata Michorowskiego (1937). Wielką popularnością cieszył się M. Znicz, odtwórca ról w takich filmach, jak Młody las (1934) czy Zapomniana melodia (1938).

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Wytwórnia Kinor na krótko (1945–49) wznowiła działalność po wojnie. Nakręcono kilka filmów dokumentalnych (Kronika, Żydowskie osadnictwo na Dolnym Śląsku, Droga do zdrowia) i dwa fabularyzowane: Mir lebngeblibene (jid., My, którzy przeżyliśmy, 1948), Unzere kinder (jid., Nasze dzieci, z udziałem Dżigana i Schumachera), opowiadający o przeżyciach dzieci żyd. w czasie okupacji. Film ten był w Polsce prezentowany tylko raz, na pokazie zamkniętym. Ostatni nakręcony w Polsce film żyd. Z ruin do kraju ojczystego przedstawiał prace młodzieżowej organizacji syjon. Przygotowany był półjawnie, ukończony we Francji, już po zlikwidowaniu żyd. instytucji samorządowych i kult. przez władze komunistyczne. Większość współpracowników Kinoru wyemigrowała. Ford jako filmowiec związany z I Armią Wojska Polskiego w 1945 zorganizował w Łodzi Państwowe Przedsiębiorstwo “Film Polski”, w którym pracowali m.in. reżyserzy S. Wohl, N. Gross i operator M. Jahoda. Twórcą i wieloletnim operatorem Polskiej Kroniki Filmowej był L. Perski. Ford w 1948 reżyserował film Ulica Graniczna o tematyce gettowej; w jego realizacji wzięło udział kilku żyd. twórców. W późniejszych latach tematyka żyd. pojawiała się sporadycznie w filmach pol., takich jak m.in. Miasto nieujarzmione (1950), Biały niedźwiedź (1959) J. Zarzyckiego, Samson (1961) A. Wajdy, Świadectwo urodzenia (1961) S. Różewicza, Naganiacz (1963) E. i Cz. Petelskich, Salto (1965) T. Konwickiego, Niekochana (1966) J. Nasfetera, Wniebowstąpienie (1969) J. Rybkowskiego, Sanatorium pod klepsydrą (1973) W. Hasa, Ziemia Obiecana (1975) A. Wajdy, Austeria (1982) J. Kawalerowicza, Kartka z podróży (1983) W. Dzikiego, Wedle wyroków Twoich (1983) J. Hoffmana, Jeszcze tylko ten las (1991) J. Łomnickiego. A.C.
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Film" ?

zobacz także

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl