SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Getto

getto, wydzielony obszar miasta, na którym mogli mieszkać Żydzi. G. niekiedy otoczone było murem z zamykaną na noc bramą i tworzyło tzw. miasto żyd. lub dzielnicę żyd. Termin “g.” powstał prawdopodobnie w XVI w. Jego pochodzenie nie jest jasne. Najpopularniejsza hipoteza mówi, że wywodzi się od odlewni żelaza [wł. borghetto], znajdującej się na wyspie weneckiej, którą na pocz. XVI w. wyznaczono Żydom jako obszar zamieszkania. Według innych hipotez nazwa pochodzi od niem. gehecker [otoczony, zamknięty], hebr. get [rozwód, separacja] lub gr. geitos [sąsiedzi]. Żydzi na ogół osiedlali się wzdłuż jednej ulicy lub w określonej części miasta, często wyznaczonej im przez władcę. Wyodrębnione dzielnice żyd. zaczęły powstawać na przełomie XI i XII w., w okresie wypraw krzyżowych, co z jednej strony było spowodowane koniecznością obrony przed napadami krzyżowców, z drugiej – pragnieniem zachowania własnej odrębności rel. Życie w g. dawało poczucie bezpieczeństwa, umożliwiało rozwój samorządu, zaspokajało naturalną potrzebę każdej grupy etnicznej czy rel. tworzenia własnego środowiska, ułatwiało wykonywanie bez przeszkód praktyk rel., swobodne kultywowanie obyczajów. Liczne g. powstały w średniowieczu w krajach wł. i niem., największe w Hamburgu, Frankfurcie nad Menem, Pradze czeskiej. Tworzenia oddzielnych dzielnic żyd. domagało się ustawodawstwo kościelne, które zakazywało chrześcijanom mieszkać w pobliżu Żydów i odwiedzać ich w domach. Również ustawodawstwo Sejmu Żydowskiego nie pozwalało na bliskie kontakty z chrześcijanami. Na ziemiach pol. właściwie nie było g. Jedynie nieliczne dzielnice żyd. zostały otoczone murem i otrzymały przywilej de non tolerandis christianis, np. podkrakowski Kazimierz. W większości miast pol., na mocy przywilejów i umów z władzami miejskimi, wyznaczono obszar, na którym Żydzi mogli mieszkać, lub określono liczbę domów, które wolno im było posiadać. Ograniczeń tych z reguły nie przestrzegano. Żydzi kupowali lub wynajmowali domy poza obrębem dzielnicy żyd., nawet przy rynku. O różnicach między dzielnicą żyd. a pozostałymi częściami miasta w Polsce i na Litwie decydowała zwykle odrębność religii (inny cykl świąt i rytuał), obyczajowości, kultury, a nawet stroju, a nie administracyjnie wydzielone granice. U schyłku XVIII w. ukształtował się specyficzny typ małych, prowincjonalnych miasteczek o przewadze ludności żyd., tzw. ’ sztetl. W XIX w. nazwą “g.” określano dzielnice zamieszkałe gł. przez ubogich Żydów. Najbogatsze rodziny mieszkały w reprezentacyjnych częściach miasta, przy gł. ulicach [H.W.].
W czasie II wojny światowej Niemcy tworzyli oddzielone od reszty miasta g., zw. oficjalnie Jüdische Wohnbezirk [niem., żydowski okręg mieszkaniowy]. Propaganda hitlerowska uzasadniała ich powstawanie potrzebą ochrony ludności “aryjskiej” przed epidemiami, które mieli rzekomo rozprzestrzeniać Żydzi. Na ziemiach pol. założono ok. 400 g. Kilkanaście istniało na Łotwie, Litwie, Białorusi, Ukrainie i Węgrzech (od 1944) oraz jedno w Czechach (Terezin). Żydów z zachodu Europy oraz Niemiec i Austrii, gdzie nie tworzono g., przewożono do g. w Polsce (później bezpośrednio do obozów zagłady). W Generalnym Gubernatorstwie pierwsze g. powstało w październiku 1939 w Piotrkowie Trybunalskim. Największe pol. g. zorganizowano w Warszawie we wrześniu 1940 (początkowo znalazło się w nim 360 tys. osób, później, po ’ deportacjach, liczba mieszkańców wzrosła do 450 tys.). W 1941 ludność żyd. zamknięto w g. w Krakowie (18 tys. osób), Kielcach (27 tys.), Lublinie (34 tys.), Radomiu (32 tys.), Tarnowie (40 tys.) i Częstochowie (48 tys.). Na terenach wcielonych do Rzeszy największe było g. łódzkie (200 tys.), utworzone w 1940. Po inwazji Niemiec na Związek Radziecki g. zakładano również na ziemiach byłych województw wsch. (Wilno, Lwów). G. w większych miastach były na ogół izolowane murem (ok. 3 m wysokości), uzbrojonym drutem kolczastym. Bramy pilnowała policja niem., pol. granatowa (w Wilnie lit.) i żyd. Straż Porządkowa; przy wyjściu i wejściu obowiązywały przepustki. Mniejsze g. oddzielano zasiekami z drutów kolczastych albo drewnianymi parkanami. Niektóre, np. w Piotrkowie Trybunalskim, przeznaczone do szybkiej likwidacji, miały jedynie określone administracyjnie granice, z zakazem przekraczania ich przez Żydów (tzw. getto otwarte). G. lokalizowano w dzielnicach żyd. biedoty, do których deportowano żyd. ludność z innych dzielnic i okolic. W Warszawie i Łodzi na jedną izbę przypadało przeciętnie 6–10 osób, czasem zagęszczenie było jeszcze większe. Ciasnota, brak żywności, leków i środków czystości powodowały bardzo wysoką śmiertelność. Wszędzie, gdzie tylko istniała możliwość, organizacje filantropijne, samopomocowe, Judenraty lub działające nielegalnie partie uruchamiały kuchnie ludowe, wydające darmowe zupy. Szmugiel przez mury stanowił często jedyną możliwość uzupełnienia braków w podstawowych racjach żywnościowych. Zajmowały się tym zarówno wyspecjalizowane grupy, jak i dzieci. Zwykle z g. wynoszono używane ubrania, nierzadko po zmarłych, zaś do g. wnoszono żywność, która na czarnym rynku osiągała o wiele wyższe ceny, niż po “aryjskiej stronie”. W wyniku epidemii i głodu w g. warszawskim zmarło w ciągu niecałych 20 miesięcy ok. 80 tys. osób. Śmiertelność, w porównaniu z okresem przedwojennym, w 1941 wzrosła w mieście dziesięciokrotnie (w Łodzi ośmiokrotnie).

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Od końca 1941 hitlerowcy zaczęli przygotowywać akcję likwidacji g. (Endlösung). Wprowadzono karę śmierci dla Żydów opuszczających g. bez pozwolenia oraz dla Polaków ukrywających zbiegów i udzielających im pomocy (15 X 1941). Od listopada poczta przestała przyjmować przesyłki żywnościowe przeznaczone dla Żydów. Kilka tygodni później w wielu g. zmniejszono i tak głodowe racje żywnościowe. Likwidację rozpoczęto w 1942. Z ogólnej liczby 650 g. na początku tego roku pozostało pod jego koniec zaledwie 60 (zwanych g. szczątkowymi). W kilku z nich wybuchły powstania (ruch oporu w gettach i obozach), które jednak nie zapobiegły ostatecznej zagładzie Żydów. W poł. 1943 zlikwidowano g. warszawskie, lwowskie i białostockie. Jako ostatnie, w momencie kiedy w lipcu 1944 ofensywa radz. zbliżała się do miasta, zlikwidowano g. łódzkie, wywożąc ok. 80 tys. mieszkańców do Auschwitz. [G.Z.]
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Getto" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl