SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Handel

handel. Pierwszymi Żydami docierającymi na ziemie pol. byli kupcy, radanici, którzy przybywali tu już w X w. Kupcy zakładający faktorie handlowe stali się też pierwszymi stałymi osadnikami. Działalność handlową i kupiecką Żydów potwierdzają najstarsze wzmianki dotyczące ich pobytu na ziemiach pol. Ich obecność w XII w. była na tyle znacząca, że zostali wymienieni w taryfie celnej z 1226 dla komór w Siewierzu (leżącym na trasie handlowej z zachodu na wschód) i w Oleśnie (usytuowanym przy drodze z Moraw na Kujawy). Wymieniono przy tym zarówno kupców żyd. pochodzących z innych państw, jak i miejscowych. Najstarsze przywileje wydane przez władców pol. (’ przywilej kaliski) zapewniały swobodę h. na obszarze całego państwa, co pozwoliło Żydom zajmować się h. hurtowym i detalicznym, dalekosiężnym i lokalnym. Istotną rolę odegrali oni w wymianie z państwami muzułmańskimi (gł. z Turcją), gdzie z powodów wyznaniowych mieli utrudniony dostęp kupcy chrześc. W XV w. h. dalekosiężny rozwijał się w dwóch kierunkach, wschodnim i północnym. Najazdy tatarskie doprowadziły do upadku głównych miast Rusi, m.in. Kijowa, a to spowodowało zmianę szlaków handlowych i wzrost znaczenia Lwowa. Żydzi z Rusi Czerwonej i Wołynia (z Lwowa, Drohobycza, Łucka, Włodzimierza) brali udział w wymianie towarowej z miastami czarnomorskimi i azjatyckimi. Z 1440 pochodzą informacje o utworzeniu spółki handlowej przez Żydów z Kaffy i Lwowa. Żydzi lit. z Trok, Grodna i Brześcia dostarczali towary wsch. oraz produkty rodzime (zboże, futra, skóry, wosk, smołę, popiół) do portów bałtyckich, przede wszystkim do Gdańska. Otrzymali oni prawo h. na ziemiach należących do zakonu krzyżackiego. Do Gdańska przybywali także żyd. kupcy z Mazowsza. Żydzi utrzymywali kontakty handlowe z wieloma państwami sąsiadującymi z Polską. Z Mołdawii sprowadzali woły, które następnie sprzedawali na jarmarkach śląskich. Na Węgrzech kupowali konie. Liczne przekazy poświadczają ich działalność w Konstantynopolu, Wenecji, Florencji, Hamburgu, Frankfurcie nad Odrą, Lipsku, Moskwie i Rydze, a nawet w odległych miastach Azji. Rozrzucone w wielu krajach gminy żyd. ułatwiały działalność kupcom swojego wyznania, czasem odgrywały rolę stacji handlowych. Również na terenie Rzeczypospolitej kupcy żyd. mogli liczyć na pomoc gmin, których obowiązkiem było wspomaganie podróżujących współwyznawców. H. dalekosiężnym zajmowali się jednak nieliczni. Większość ograniczała swoją działalność do miejscowych targowisk. Sprzedawano tam różnego rodzaju produkty spożywcze i rzemieślnicze. Bogatsi mieli sklepy usytuowane na parterach domów, biedniejsi kramy i stragany. Często trudnili się h. naręcznym. Zbytem własnych wyrobów zajmowali się również rzemieślnicy żyd. Rozwój h. żyd., ułatwiony odrębnymi przywilejami i wyłączeniem Żydów spod kontroli chrześc. gildii kupieckich, stał się przyczyną narastających konfliktów z kupcami chrześc., a w rezultacie starań miast o ograniczenie praw handlowych Żydów, zwł. w dużych ośrodkach. Pierwsze zakazy zostały wydane przez książąt śląskich już na pocz. XIV w. (zakaz h. detalicznego suknem we Wrocławiu i Głogowie). Na mocy ugody podpisanej w 1485 w Krakowie Żydzi musieli zrzec się nadanych im praw handlowych. Od tej pory mogli zajmować się jedynie sprzedażą nie wykupionych zastawów oraz czapek i kołnierzy wytwarzanych przez rzemieślników żyd. W 1488 Kazimierz IV Jagiellończyk ograniczył prawa kupców żyd. we Lwowie, zezwalając im jedynie na prowadzenie h. hurtowego oraz sprzedaż zastawów. W 1521 największe miasta pol. zawiązały koalicję, której celem było zwalczanie h. żyd. Niektóre z miast żądały nawet całkowitego usunięcia Żydów z ich terytoriów, zezwalając jedynie na prowadzenie h. w dni, kiedy odbywały się targi i jarmarki. Zakazy ograniczające działalność handlową Żydów wielokrotnie anulowano i następnie przywracano. Kupcy żyd. usiłowali omijać ograniczenia utrudniające ich pracę. Sytuację starano się normować poprzez zawieranie umów między miastem a gminą żyd., np. we Lwowie w 1581 zawarto ugodę na osiem lat. Większość władców pol. potwierdziła przywileje, na mocy których Żydzi mogli prowadzić swobodną działalność. Ograniczenia wydawane przez tych samych władców dotyczyły jedynie nielicznych miast. Niektórzy królowie, mimo wydanych przez siebie zakazów, nadawali specjalne przywileje poszczególnym kupcom żyd. pełniącym usługi na rzecz dworu. Sami mieszczanie nie byli konsekwentni w zwalczaniu konkurencji Żydów, ponieważ równie silna była rywalizacja między miastami. Wbrew istniejącym zakazom wynajmowali Żydom sklepy i pomieszczenia na składy. Na prowadzenie swobodnej działalności na obszarze jurydyk (obszarów prywatnych wyłączonych spod władzy miejskiej) zezwalała Żydom szlachta. Od XVI w. odgrywali oni ważną rolę jako pośrednicy w sprzedaży towarów wyprodukowanych w folwarkach szlacheckich. Z ich usług korzystała większość dużych majątków i najbardziej wpływowe rody magnackie: Radziwiłłowie, Ostrogscy, Wiśniowieccy, Potoccy, Zamoyscy, Opalińscy. Szczególną rolę odegrali w pd.-wsch. województwach Rzeczypospolitej. Pośredniczyli w sprzedaży zboża i produktów leśnych – drewna, popiołu, wosku. Produkty te wysyłali nie tylko do Gdańska, lecz także do portów w Królewcu i Rydze. Od 2. poł. XVII w. kupcy żyd. z Wielkopolski coraz częściej uczestniczyli w jarmarkach w Lipsku i Frankfurcie nad Odrą. Od pocz. XVIII w. największe gminy wielkopolskie utrzymywały stałych agentów handlowych w Gdańsku i Wrocławiu. Załamanie gosp. Rzeczypospolitej w 1. poł. XVIII w. zahamowało rozwój wielkiego handlu żyd., swoją pozycję utrzymali najwięksi kupcy z takich ośrodków, jak Lwów, Brody, Leszno. Coraz większe znaczenie odgrywał h. drobny i lokalny. Upadek miast pol., załamanie rzemiosła, powrót ludności miejskiej do zajęć rolniczych sprzyjał koncentracji h. w rękach drobnych kupców i kramarzy żyd. [H.W.]
Pod koniec XVIII w. z h. utrzymywało się 35–38% Żydów pol. Wyróżnić można kilka kategorii tej działalności. Pierwszą stanowi działalność bankierów, dostawców, wekslarzy i wielkich kupców. Dosyć trudno jest w tym przypadku rozgraniczyć poszczególne specjalizacje, ponieważ często kapitał kupiecki wiązał się z bankierskim. Wielcy kupcy zajmowali się eksportem z Polski poprzez porty bałtyckie surowców, produktów rolnych i leśnych (np. potaż i drewno), odprawiali woły, konie i skóry na Śląsk i do Prus, eksportowali wosk, łój, płótna i inne towary. Wśród najbardziej znanych wymienić należy Szmula Zbytkowera, Ajzyka, Szymona Enochowicza. Zatrudniali oni kilkuset faktorów skupujących bydło na Podolu, Wołyniu i Ukrainie, przywożących skóry z Litwy itd. Do Polski importowano woły i konie przeznaczone do dalszej sprzedaży, sól, futra, wyroby metalowe, miedź, srebro, tkaniny, biżuterię, drogie kamienie, wyroby szklane i porcelanowe, tytoń, herbatę i książki żyd. Kupcy żyd. posiadali kontakty ze współwyznawcami w prawie całej Europie, jeździli na jarmarki do Lipska, Frankfurtu nad Menem, Wrocławia i Moskwy. Handlowali z kupcami tureckimi, z Anglią, skąd sprowadzali sukna. Zajmowali się dostawami dla armii pol. (zboże, gorzałka, konie, umundurowanie i furaż), dworu i ambasad mających swoje siedziby w Warszawie. Zaopatrywali również armię powstańczą w 1794. Znaczenie wielkiego kupiectwa żyd. wzrosło w czasach Księstwa Warszawskiego. Przyczyniło się to do rozwoju h. wewnętrznego i rozszerzenia stosunków handlowych między Polską a Prusami, Śląskiem i państwami zach. Jednak oprócz wielkich kupców istniała znacznie liczniejsza rzesza drobnych handlarzy, przekupniów, kramarzy, domokrążców, faktorów. Stanowili oni ok. 40% handlujących wyznania mojżeszowego. Żydzi pracowali też w zawodach pokrewnych: w szynkarstwie, traktierniach, kawiarniach i garkuchniach. Rozbiory Rzeczypospolitej i różne systemy prawne państw zaborczych wpłynęły na zróżnicowanie Żydów pod względem zawodowym. Widać to szczególnie w przypadku h. W zaborze prus. odcięcie granicą reszty ziem pol., stanowiących chłonny rynek zbytu, podcięło korzenie przemysłu tekstylnego i związanego z nim h. W 1815 w Wielkim Księstwie Poznańskim h. i kredytem zajmowało się 63,3% wszystkich Żydów. W latach późniejszych wskaźnik ten uległ znacznemu obniżeniu; tendencja ta trwała do przełomu lat 70. i 80. XIX w. Coraz silniejsza stała się rywalizacja pol.-żyd. w h., związana z walką Polaków o wzmocnienie swojego udziału w gospodarce i kulturze, wyrażająca się nader często w ideologii antysemityzmu. Spowodowało to spadek liczby Żydów wśród kupiectwa wielkopolskiego – w 1882 stanowili oni 36,6% zajmujących się h., natomiast w 1907 zaledwie 21,3%. W zaborze austr. Żydzi, zrujnowani na skutek toczących się w XVIII w. wojen, znaleźli się w trudnej sytuacji ekon. W 1776 cesarzowa Maria Teresa, wydając “Porządek Żydowski”, zabroniła Żydom h. artykułami objętymi monopolem państwowym, trudnienia się niektórymi zajęciami i obłożyła ich dodatkowymi podatkami. Sytuacja uległa poprawie w latach 70. i 80. XIX w., kiedy nastąpił rozwój rolnictwa, a co za tym idzie również h. Kupcy żydowscy zdobyli mocną pozycję w h. bydłem, pierzem, szczeciną, drobiem i szmatami. Większość placówek handlowych w Galicji, zwł. Wschodniej, stanowiły małe sklepiki żyd. prowadzone przez właściciela z rodziną. Na początku XX w. Żydzi zaczęli tracić pozycję w h. galicyjskim. Rodził się ruch spółdzielczy, pol. i ukraiński, popierany przez autonomiczne władze, zdominowane przez pol. konserwatystów. W 1911 wprowadzono koncesje na h. trunkami; przy rozdziale koncesji tylko 8 tys. przyznano Żydom, co spowodowało utratę źródła utrzymania ok. 40 tys. osób. Odsunięto Żydów od h. solą (monopol państwowy), ograniczono możliwość pracy w niedzielę (ustawa o przymusowym odpoczynku niedzielnym), eliminowano z h. bydłem. W zaborze ros. w początku XIX w. znalazła się największa liczba Żydów pol. Dotychczasowa struktura zawodowa, podobnie jak w Galicji, zmieniła się na skutek wprowadzanych ograniczeń prawnych. Rugowano Żydów z h. wiejskiego. Biedniejsi zasilali drobny h. miejski i czasami rzemiosło, bogatsi usiłowali dostosować się i znaleźć nowe możliwości w zmienionych warunkach. Wytworzyła się nieliczna, ale posiadająca znaczną siłę ekon., elita finansowa, utrzymująca ożywione kontakty z Rosją i Europą. Według spisu z 1897, aż 79,2% wszystkich zatrudnionych w dziale “handel, kredyt i ubezpieczenia” stanowiła ludność wyznania mojżeszowego. Żydzi zajmowali się h. zbożem (93,5%), skórami i futrami (90,6%), metalami, maszynami i bronią (83%), konfekcją (82%), bydłem (80,5%), a ponadto wyrobami włókienniczymi, artykułami papierniczymi i technicznymi, książkami, drewnem, drobiem, wyrobami ze szczeciny, zegarkami i zabawkami. Działalność handlowa w Królestwie Polskim była ściśle powiązana z rynkiem ros., szczególnie w eksporcie wyrobów włókienniczych i odzieżowych. Większość utrzymujących się z h. Żydów stanowili drobni handlarze, których działalność przynosiła niewielkie zyski; byli to kupcy detaliczni, prowadzący małe sklepiki, kramarze, wędrowni handlarze zajmujący się h. obnośnym i obwoźnym, zaopatrujący równie ubogą wieś. Podobnie jak w pozostałych zaborach, również na ziemiach Królestwa pod koniec XIX i na pocz. XX w. zaczęła narastać konkurencja ze strony kupców-chrześcijan. Sprzyjały temu przemiany społ. po powstaniu styczniowym, procesy urbanizacyjne, napływ ludności wiejskiej i drobnomieszczaństwa pol. do zawodów handlowych. Spadł udział Żydów w tradycyjnych działach (np. w h. wyrobami włókienniczymi, artykułami technicznymi i chemicznymi, w h. spożywczym). Na początku I wojny światowej duża część ziem zaboru ros. znalazła się pod okupacją niem. Niemcy obłożyli sekwestrem większość surowców i środków produkcji, wprowadzili reglamentację artykułów spożywczych. Monopolem objęto eksploatację węgla, rudy, drewna, soli; zakazano prywatnego uboju bydła, h. zbożem. Działania te zlikwidowały w zasadzie h. prywatny. Podobną politykę stosowały władze austr. Dobrze funkcjonowały jedynie działy h. świadczące usługi na rzecz armii. Kwitła spekulacja artykułami spożywczymi i przemysłowymi.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
W odrodzonej Polsce, mimo ogromnych strat wojennych, Żydzi odegrali ważną rolę w odbudowie życia gosp. Dzięki nim udało się szybko zrekonstruować przemysł konfekcyjny i związany z nim h. W 1919–20 odbudowano przemysł bieliźniarski i obuwniczy. Żydowscy zegarmistrze kontynuowali współpracę z firmami szwajcarskimi. Nastąpił rozwój h. średniego i drobnego, którego uruchomienie nie wymagało wielkiego kapitału, jednak przez cały okres międzywojenny zmniejszał się udział Żydów w h. Kryzys po I wojnie światowej zmusił niektórych przedstawicieli tego zawodu do szukania pracy w innych działach gospodarki. Polityka państwa nie sprzyjała kupcom-Żydom, w zasadzie wspierając wzrost udziału etnicznych Polaków w różnych działach gospodarki, traktując “handel żydowski” jako osobny twór ekon., co nie miało uzasadnienia, bowiem zarówno zaplecze, jak i odbiorcy byli “nieżydowscy”, zaś działalność ekon. Żydów stanowiła integralną część gospodarki Polski. W 1931 h. i ubezpieczeniami zajmowało się 36,6% Żydów, co stanowiło 58,7% wszystkich utrzymujących się z tego działu. W latach 30. wskaźniki te uległy znacznemu obniżeniu, na skutek przedłużającego się kryzysu i bojkotu ekon., propagowanego przez obóz narodowy. Największy był udział Żydów w h. obnośnym i obwoźnym, stosunkowo słabszy w h. detalicznym, najmniejszy w h. hurtowym i kredycie. Pod względem branż istniały również specjalizacje ściśle “żydowskie”, np. w h. artykułami spożywczymi – mąką, kaszą i ryżem, rybami. Wśród placówek sprzedających słodycze, owoce i warzywa istniała równowaga między liczbą sklepów prowadzonych przez wyznawców judaizmu i chrześcijan, w h. piwem i napojami alkoholowymi, dla którego wymagana była koncesja państwa, udział kupców żyd. był niewielki. Większość zakładów prowadzących sprzedaż mebli i wyrobów z drewna należała do żyd. właścicieli. W dziale artykułów chemicznych Żydzi przeważali w składach aptecznych oraz sklepach mydlarskich, farbiarskich i lakierniczych. W h. artykułami żelaznymi ich udział wynosił ponad 60% w skali całej Polski, zaś w usługach zegarmistrzowskich i jubilerskich 68,7%. W obrocie artykułami odzieżowymi we wszystkich działach, takich jak h. tkaninami, futrami i trykotarstwem, galanterią odzieżową, kapeluszami i czapkami, obuwiem i skórami, przewagę miały sklepy należące do Żydów. Terytorialna struktura h. była następstwem rozbiorów i w okresie międzywojennym niewiele się zmieniła. Żydowscy handlarze najsłabiej reprezentowani byli w zach. częściach państwa, choć w latach 30. pojawiła się tendencja do przenikania handlowców żyd. na te tereny. Duży był ich udział w miastach i miasteczkach województw centralnych, jednak największy w województwach wsch. Zacofanie ekon. wsi na tym terenie decydowało jednak o prymitywnych formach h. i jego niskiej dochodowości. Na wsiach, z inicjatywy partii narodowych i Kościoła, zakładano sklepy spółdzielcze, konkurujące z h. prywatnym. Ich tworzenie wiązało się zwykle z propagowaniem bojkotu ekon. Często bojkotowi towarzyszyły ekscesy antysem., a nawet pogromy. Bojkot, aprobowany przez rząd sanacyjny w 1936-39, przyniósł negatywne skutki dla żyd. handlarzy. Ubodzy kupcy i rzemieślnicy nie byli w stanie utrzymać swoich zakładów pracy. Powiększali liczbę spauperyzowanego drobnomieszczaństwa żyd., utrzymującego się z dobroczynności i pomocy materialnej z zagranicy. W czasie II wojny światowej Żydzi zostali pozbawieni prawa posiadania jakiegokolwiek majątku. Po wkroczeniu do Polski Niemcy skonfiskowali należące do Żydów hurtownie, zakłady przemysłowe, większe sklepy, pozostawiając im jedynie najmniejsze sklepiki i zakłady rzemieślnicze, które musiały zostać oznakowane Gwiazdą Dawida. W okresie akcji deportacyjnych, którym towarzyszyło tworzenie gett, osobom usuwanym z dotychczasowych siedzib pozwalano zabrać jedynie bagaż osobisty (20–30 kg). W gettach pozostawiono sklepy zajmujące się rozprowadzaniem przydziałowej żywności. W tych warunkach dużą rolę odgrywał h. czarnorynkowy i szmugiel, będący jedyną możliwością uzupełnienia głodowych racji. W strefie okupacji radz. prywatne firmy zostały przejęte przez państwo, pośrednictwo zastąpiono rozdzielnictwem, zaś detaliczny h. czarnorynkowy, z braku towarów, szybko zamarł. W Polsce Ludowej, wśród nielicznej grupy Żydów, którzy przeżyli Zagładę, zawody handlowe nie odgrywały już takiej roli, jak przed wojną. Wobec upaństwowienia przemysłu i h., rewindykacje zarekwirowanych przez Niemców firm nie były łatwe. H. prywatny stanowił margines, dający zatrudnienie zaledwie 5% ogółu pracujących Żydów (ok. 1000–1500 osób w 1947–48). Pewną rolę odgrywali oni w h. czarnorynkowym, traktowanym jako dodatkowe zajęcie, jednak niewiele wiadomo na ten temat; jedyną wskazówką są wyroki sądów specjalnych, w sprawach o “spekulację”. Centralny Komitet Żydów w Polsce w ramach produktywizacji organizował h. spółdzielczy, np. Centrala Gospodarcza “Solidarność” firmowała 24 domy towarowe (1948). Już w 1949 wszystkie spółdzielnie żyd. upaństwowiono. Do 1968 kilkudziesięcioosobowa grupa specjalistów pochodzenia żyd. pracowała w państwowych centralach handlowych i gosp. Czystki i szykany podczas antysem. kampanii władz komunistycznych w 1968 zmusiły większość z nich do emigracji. [G.Z.]
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Handel" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl