SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Kraków

Kraków [jid.: Krake, Kroke, Krakoj]. Najstarsza informacja o pobycie Żydów pochodzi z relacji Ibrahima ibn Jakuba z 965/966 i dotyczy kupców handlujących towarami wsch. oraz niewolnikami. Stałe osadnictwo poświadczone od końca XII w. Wzrost liczebny gminy nastąpił zapewne za panowania Kazimierza III Wielkiego, który w 1334 wydał przywilej dla Żydów małopolskich. Na skutek prześladowań na ziemie pol. przybyło wówczas wielu osadników żyd. z krajów niem. W tym okresie doszło do pierwszych konfliktów między Żydami i mieszczanami krakowskimi. Z 1369 pochodzi memoriał, w którym mieszkańcy K. skarżyli się królowi na łamanie przez Żydów praw miejskich oraz fałszowanie skryptów dłużnych. Dzielnica żyd. usytuowana była wokół dzisiejszej ulicy św. Anny, która nazywała się Żydowską (pierwsza wzmianka 1304). Tam również znajdowały się dwie synagogi i cmentarz. W XIV w. gmina krakowska posiadała już zapewne własną organizację wewnętrzną z seniorami i sądem. Żydzi krakowscy zajmowali się udzielaniem kredytu, rzemiosłem oraz handlem, lokalnym i dalekosiężnym. Miasto było ważnym ośrodkiem wymiany ze Śląskiem, Morawami, Czechami oraz Rusią. Tędy prowadził gł. szlak handlowy, którym przewożono towary wsch. do Europy Zachodniej. Niektórzy Żydzi krakowscy, np. Lewko, odgrywali ważną rolę jako dzierżawcy ceł, dostawcy i bankierzy królewscy. W 1469 Żydzi zostali zmuszeni do przeniesienia się w rejon ulicy Szpiglarskiej (obecna ul. św. Tomasza), wielu nadal mieszkało w innych częściach K. Obszar, który wcześniej zajmowali, został podarowany uniwersytetowi. W 1494 większa część dzielnicy żyd. spłonęła, pożar przeniósł się również do części chrześc. miasta. Wydarzenie to stało się bezpośrednim powodem wydania przez Jana Olbrachta w 1495 nakazu opuszczenia K. przez Żydów. Akt ten rozpoczął ich przenoszenie się do podkrakowskiego ’ Kazimierza. Od końca XV do pocz. XIX w. nie istniała gmina żyd. w K., chociaż Żydzi nadal byli tu obecni. Handlowali w wynajętych sklepach i kramach. Wielu mieszkało w wynajętych od chrześcijan domach. Praktykę tę usankcjonował przywilej Stefana Batorego z 1576. Działalność i pozycja ekon. Żydów w Krakowie wywoływała opór przeważającej części mieszczan, stała się także tematem literatury antyżydowskiej w XVII i XVIII w.
W 1802 Kazimierz został włączony przez władze austr. do K., jednak tylko nieliczni Żydzi, którzy posiadali wysoki cenzus majątkowy i przyjęli strój europejski, mogli mieszkać poza kazimierską dzielnicą żyd. Prawo mieszkania na obszarze całego K. przyniosło dopiero równouprawnienie Żydów w 1867. W miejsce gminy ustanowiono wówczas Izraelicką Gminę Wyznaniową, która nie posiadała kompetencji sądowniczych i podatkowych. Zmiany te zapoczątkowały przenoszenie się Żydów do śródmieścia, atrakcyjnego ze względów handlowych. Chętnie osiedlała się tam również inteligencja. Wielu Żydów zamieszkało na Stradomiu, usytuowanym między Kazimierzem i centrum K. W XIX w. K. stał się jednym z większych ośrodków kultury żyd., zarówno ortodoksyjnej, chasydzkiej, jak i haskali. Popularne stały się prądy asymilacyjne. Wielu Żydów, zwł. zasymilowanych, zaczęło odgrywać ważną rolę w życiu polit., gosp. i kult. miasta, m.in. A. Gumplowicz (bibliofil), M. Gottlieb (malarz), M. Datner (przewodniczący miejskiej Izby Handlu i Przemysłu). W 1900 w K. mieszkało ponad 25 tys. Żydów (28% ogółu mieszkańców). Większość zajmowała się drobnym handlem, stanowili także wysoki odsetek wśród przedstawicieli wolnych zawodów, 21% (52 osoby) wśród lekarzy, 43% wśród prawników (47 osób). Gmina żyd. zyskała szereg inwestycji, m. in. szpital, sieć szkół, wśród nich szkoły dla dziewcząt Bejs Jakow. Wychodziły gazety żyd. w kilku językach. Działały liczne towarzystwa kult. Dużą popularność zyskał ruch syjon., który swoje wpływy zawdzięczał działalności m. in. A.O. Thona i J. Schenwetera. W 1905–14 w K. ukazywał się organ Poalej Syjon “Der Jidiszer Arbeter” [jid., Żydowski Robotnik]. Podjęto próby zjednoczenia ruchu syjon., w 1905 pod przewodnictwem J. Marguliesa powstał Komitet Przedstawicieli Organizacji Syjonistycznych we Wschodniej Galicji. W okresie międzywojennym K. nadal odgrywał ważną rolę w życiu polit. i kult. Żydów pol. Ukazywały się tu liczne gazety (m.in. syjon. “Nowy Dziennik”, bundowska “Walka”), działały organizacje kult. (np. teatr) i sportowe. Nadal silne były wpływy chasydyzmu, zwł. wśród biedniejszych mieszkańców Kazimierza. Wielu zwolenników miał cadyk z Bobowej. W 1931 w K. mieszkało blisko 57 tys. Żydów (26% ludności miasta). Przeważająca część, 47%, zajmowała się handlem, 31% było zatrudnionych w przemyśle i rzemiośle. Do 1939 liczba ludności żyd. wzrosła do 60 tys.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Po zajęciu miasta przez Niemców we wrześniu 1939 rozpoczęły się masowe prześladowania. Na Żydów nałożono wysokie kontrybucje, zniszczono kilka synagog. W kwietniu 1940 nakazano Żydom opuścić miasto, ok. 15 tys. otrzymało pozwolenie na pozostanie na miejscu. 21 III 1941 na Podgórzu utworzono getto, znalazło się w nim ok. 16 tys. Żydów krakowskich. Jesienią przesiedlono tu ok. 8 tys. osób z podmiejskich gmin przyłączonych do K. W getcie usiłowano stworzyć namiastkę normalnej egzystencji. Powstały trzy szpitale, sierocińce, domy dla starców, czynne były trzy synagogi, działała apteka prowadzona przez Polaka. Już od 1940 rozpoczęły pracę nielegalne organizacje. Wśród nich znajdowała się “Akiwa”, utworzona przez młodzież syjon., która wydawała podziemny tygodnik w języku pol., a później weszła w skład Żydowskiej Organizacji Bojowej. Przeprowadzono kilka akcji sabotażowych, 22 XII 1942 zaatakowano grupę oficerów niem. w klubie Cyganeria. W K. działała Rada Pomocy Żydom “Żegota”. W 1942 rozpoczęła się masowa eksterminacja, w czerwcu i październiku ok. 14 tys. osób wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu, wielu, zwł. starców, zamordowano na miejscu. Po akcjach wysiedleńczych zmniejszono obszar getta, podzielono je na dwie części, A – dla pracujących i B – dla niepracujących. Na pocz. 1943 utworzono Kinderheim, grupując tam dzieci do lat 14. W marcu 1943 rozpoczęto akcję likwidacji getta. Mieszkańców części A (ok. 3 tys.) przeniesiono do obozu pracy w Płaszowie. Pozostałych wywieziono do obozu Auschwitz, kilkaset osób zginęło na miejscu. Po wojnie ok. 3 tys. Żydów powróciło do K., między innymi ci, którzy ocaleli na terenie Związku Radzieckiego. Zamieszkali w różnych częściach miasta i nie stworzyli zwartego skupiska. Nieliczni usiłowali kontynuować tradycje kult. i rel. Utworzono Wojewódzki Komitet Żydów w Polsce (1945, od 1950 oddział krakowski Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce) i Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego (1949). Przez cały okres powojenny była otwarta synagoga posiadająca swojego kantora. Czynny był także cmentarz przy ul. Miodowej. Liczni pielgrzymi odwiedzali grób Moszego Isserlesa. Odbudowa kult. i rel. życia żyd. na Kazimierzu nastąpiła w latach 90. Powstało Centrum Kultury Żydowskiej, społeczność żyd. zyskała rabina. Rozpoczęto restaurację licznych zachowanych zabytków. H.W.
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Kraków" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl