SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Literatura antyżydowska

literatura antyżydowska. Akcenty antyżydowskie pojawiły się w literaturze staropolskiej wraz z napływem większych grup osadników żyd. Wzmianki wyrażające niechętny stosunek do Żydów znaleźć można u najwcześniejszych kronikarzy – Galla Anonima i Wincentego Kadłubka, a w XV w. u Stanisława ze Skalbmierza, Jana Długosza i Marcina Miechowity. Krytykę działalności gosp. Żydów zawierają dzieła pisarzy polit. z 2. poł. XV i 1. poł. XVI w. Ganili oni swobody zagwarantowane w przywilejach żyd., prowadzące, według nich, do uprzywilejowania ekon. Żydów, stanowiącego zagrożenie dla mieszczaństwa chrześc. Jan Ostroróg (1460) i Stanisław Zaborowski (1500) piętnowali lichwę żyd. Szkodliwości skutków działalności dzierżawców ceł, kupców i bankierów żyd. dowodził Justus Decjusz (1516), sekretarz Zygmunta I Starego. Ganił on również bogatą szlachtę zatrudniającą w swoich majątkach Żydów jako faktorów i dzierżawców, gdyż pozycja ta często dawała im władzę nad ludnością chrześc. Stanisław Orzechowski (1543) oskarżał Żydów o szpiegostwo na rzecz Turcji. Wszystkie te zarzuty umieszczano w większych rozprawach, przy okazji opisywania dziejów Polski bądź bieżących spraw gosp. i polit. W XVI w. powstały też pierwsze utwory w całości poświęcone Żydom. Jan Dantyszek, biskup warmiński, dyplomata na dworze króla Zygmunta Starego, był autorem Carmen de Judeis [łac., Pieśń o Żydach, ok. 1540], wydanej sto lat później pod tytułem Błędy talmudowe. Dantyszek przypisywał Żydom wiele negatywnych cech: rozpustę, kłamliwość, okrucieństwo, pijaństwo i cudzołóstwo. Piętnował ich upór w trwaniu przy własnej wierze i głupotę, jaką było, według niego, nieuznawanie boskości Chrystusa. Nie skąpił Żydom obelg Jakub Przyłuski (1553). Mikołaj Rej w Postylli (1557) uznał za błędne przywiązanie Żydów do wyznawanej wiary. Sebastian Klonowicz, poeta, a także sędzia żyd. w Lublinie, potępiał w dziele Victoria deorum (łac., Zwycięstwo boskie, 1587) lichwę żyd. i ostrzegał przed ekspansją handlową kupców tego wyznania. Przeważająca liczba druków, które zostały wydane w 2. poł. XVI w. zawierała sądy nieprzychylne Żydom. Staropolskie utwory antyżydowskie można podzielić na dwie zasadnicze grupy: 1) pisane przez gorliwych chrześcijan, pragnących nawrócić Żydów (np. pierwsza broszura w całości poświęcona Żydom Epistola abo List Rabi Samuela, 1538); 2) zdecydowanie nieprzychylne Żydom, postrzegające w nich niebezpieczeństwo dla religii i państwa (np. wyd. w 1569 druk Okazanie kilku błędów z niezliczonego bluźnierstwa, autorstwa filozofa, teologa i mówcy, Jana Górskiego). Większość utworów z XVII i XVIII w., które w całości lub w części dotyczyły Żydów, zalicza się do drugiej grupy.
Liczba takich publikacji wzrosła w okresie kontrreformacji, chociaż ogółem nie wydano ich więcej niż 30. Do najbardziej zajadłych można zaliczyć druki takich autorów, jak: Przecław Mojecki – Żydowskie okrucieństwa, mordy y zabobony (1589 lub 1598), Szymon Hubicki – Żydowskie Okrucieństwa nad Naświętszym Sakramentem y Dziatkami Chrześciańskiemi (1602), Jan Achacy Kmita – Ein Send Brief abo list od Żydów do Messyasza (1601), Kruk w złotej klatce (1648), Sebastian Śleszkowski – De Judeis (łac., O Żydach, 1611), Dostateczna Genealogia Żydowska (1622), Jasne Dowody O Doktorach Żydowskich (1623), Sebastian Miczyński – Zwierciadło Korony Polskiej (1618), Bazyli Wąglicki – Swawola wyuzdana żydowska (1648), Piotr Pruszcz – O okrutnym Dziateczek niewinnych morderstwie (1662), Sebastian Żuchowski – Odgłos Processów Kryminalnych na Żydach (1700), Proces Kryminalny o Niewinne Dziecię (1713), Gaudenty Pikulski – Złość Żydowska Przeciw Bogu (1758), Antoni Opolski – O zabobonach narodu Żydowskiego (1786). Druki o charakterze antyżydowskim powstałe w Polsce w XVI–XVIII w. były wykorzystywane, a nawet przedrukowywane przez niektóre wydawnictwa ugrupowań nar. oraz kościelne w następnych stuleciach. [H.W.]
Wraz z pojawieniem się antysemityzmu polit. wzrosła lawinowo liczba druków antyżyd. Pojawiły się czasopisma w całości poświęcone atakowaniu Żydów, a także liczne publikacje książkowe. We Francji dużą popularność zdobyła rozprawa La France juive (franc., Francja żydowska, 1886), której autor, E. Drumont, oskarżył Żydów o chęć zawładnięcia tym krajem. Pruski dziennikarz W. Marr, wydawca pisma “Zwangloser antisemitischer Hefte” (niem., Niezależne Zeszyty Antysemickie, Berlin 1879–80), w 1873 opublikował broszurę Der Sieg des Judenthums über das Germanenthum [niem., Zwycięstwo żydostwa nad germanizmem]. Zaatakował w niej całą spuściznę judeochrześcijańską, odpowiedzialną, według niego, za zdominowanie “ducha” narodu niem. przez tradycję żyd. Znacznie większą poczytność zdobyły w krajach niem. książki E. Dühringa, który pierwszy użył terminu “eksterminacja” w odniesieniu do Żydów, rozumiejąc go jednak jako wykluczenie wyznawców judaizmu ze społeczeństwa, a nie masowe mordy. Wywody ang. filozofa H.S. Chamberlaina o wyższości “rasy aryjskiej” stały się podbudową ideologii zawartej w Mein Kampf (niem., Moja walka, 1925–27) A. Hitlera. Antysemityzm stanowił gł. tematykę sztandarowego pisma nazistowskiego “Der Stürmer” (niem., Szturmowiec, 1923–45), wydawanego przez J. Streichera. W Rosji autor ukrywający się pod pseudonimem Osman-Bej (F. Braffman) wydał w 1869 broszurkę Kniga Kagała (ros., Księga Kahału, wyd. pol. pt. Żydzi i kahały, 1876), która w ciągu kilku lat osiągnęła ponad 10 wydań w Rosji, Królestwie Polskim i Galicji. Autor, który przeszedł z judaizmu na prawosławie, wysnuł w niej całą teorię spiskową, dowodząc, że tradycyjna forma żyd. samorządu, to sieć, za pomocą której Żydzi władają światem. Równie spiskową wizję dziejów zawiera pamflet Protokoły Mędrców Syjonu. W Polsce l.a. miała charakter twórczości wtórnej, choć nie pozbawionej lokalnych odmian. W Królestwie Polskim antysemityzm jako pierwsze zaczęło propagować pismo “Rola”, a w 1886–1900 “Głos”, na którego łamach zaczęto głosić rasizm. R. Dmowski zamieszczał teksty antyżydowskie w “Przeglądzie Wszechpolskim” (1895–1905), pisał programowe broszury (m. in. Kwestya żydowska, 1909) oraz antysem. powieści (np. Dziedzictwo, 1931). Podobne treści głosił powieściopisarz i publicysta T. Jeske-Choiński starając się dowieść negatywnego wpływu “ducha żyd.” na pol. kulturę. Akcenty antyżydowskie znaleźć można w prasie krakowskich konserwatystów.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
W okresie międzywojennym znacznie wzrosła liczba antysem. druków. Powstały wydawnictwa specjalizujące się w ich wydawaniu. Część z tych publikacji, np. “Biblioteczka Żydoznawcza” Towarzystwa “Rozwój” była wspierana finansowo przez hierarchię Kościoła katolickiego. Antyżydowskie nastawienie miały niektóre wielkonakładowe gazety, jak “Ilustrowany Kurier Codzienny”, a także wiekszość pism katolickich. W 1934–39 ukazywały się w masowym nakładzie czasopisma o zdecydowanie antysemickim nastawieniu, publikowane przez oficynę franciszkanów w Niepokalanowie: “Mały dziennik”, wydawany z inicjatywy kardynała A. Kakowskiego i o. M. Kolbego, oraz “Rycerz Niepokalanej”. Wśród antysem. publicystów było wielu księży, m. in. S. Trzeciak, J. Kruszyński, M. Morawski, J. Gnatowski, I. Władziński i in. W czasie okupacji niemieckiej antysem. publikacje w języku pol. rozpowszechniali hitlerowcy. Kilka wydawanych w konspiracji gazetek Narodowych Sił Zbrojnych nie zaprzestało głoszenia antysemityzmu (np. “Wielka Polska”, 1941–44; “Polska Informacja Prasowa” 1940–44), publikując wciąż te same zarzuty nawet wówczas, gdy na ich oczach rozgrywała się tragedia zagłady Żydów. Po wojnie, w 1944–47, antykomunistycznemu podziemiu przypisać można antyżydowskie treści zawarte w ulotkach i niektórych tytułach konspiracyjnej prasy. Wobec istnienia cenzury później l.a. wydawana była sporadycznie. W 1968 w nagonce prasowej pojawiły się schematy przejęte z publikacji antyżydowskich (marzec 1968). Z inicjatywy jednego z wydziałów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych przedrukowano fragmenty Protokołów Mędrców Syjonu, zaś Wydział Propagandy Organizacji Miejskiej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Łodzi posunął się do przetłumaczenia tekstu z hitlerowskiego pisma “Der Stürmer” i wydania go w formie ulotki. W latach późniejszych służby specjalne sporadycznie posługiwały się drukami antysem. w celu zwalczania opozycji, m.in. w 1981 wydały anonimową książkę pt. Judeopolonia. Nieznane karty historii PRL. Znaczny wzrost liczby tytułów literatury antysem. nastąpił po 1989. Pojawiło się kilka wznowień Protokołów Mędrców Syjonu, przedwojennych publikacji księdza Trzeciaka i księdza Kruszyńskiego, a także książki nowych autorów, związanych z organizacjami antysem. Tematyka tych książek obraca się wokół rozliczeń z “żydokomuną”, czasem podejmowane są próby usprawiedliwienia antyżydowskiej działalności Narodowych Sił Zbrojnych. Cechą całej l.a. jest napastliwość tonu, posługiwanie się kalumnią, komiksowe uproszczenia obrazu rzeczywistości, wzajemne zapożyczenia, powtarzanie chwytliwych haseł (np. “swój do swego”, “Polska dla Polaków”). Antysemicka propaganda stworzyła słowne i ikonograficzne wyznaczniki wizerunku Żyda (“semicki wygląd”, “żyd. nos”, “handel żyd. ”). Propagandowe tezy antysemityzmu wykazują dużą trwałość, nie poddając się konfrontacji z rzeczywistością. A.C., H.W.
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Literatura antyżydowska" ?

DZIEŃ JUDAIZMU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

SZOAH

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl