SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Lublin

Lublin [jid. Lublin]. W XIV w. L. stał się ważnym ośrodkiem życia polit. i gosp. Od 1413 odbywały się tu zjazdy pol.-lit., w 1474 został stolicą województwa, od 1578 siedzibą Trybunału Koronnego, najwyższej instancji sądowej dla szlachty, tu zbierały się sejmy. Miasto odgrywało ważną rolę w handlu pomiędzy Królestwem Polskim i Wielkim Księstwem Litewskim, tędy przebiegał szlak handlowy łączący Kraków z Wilnem. Szczególne znaczenie zdobyły jarmarki lubelskie, handlowano tu zbożem pol., futrami lit., suknem i metalami ze Śląska, a także towarami wsch. przywożonymi szlakiem przez Lwów. Oprócz handlu istotną rolę w gospodarce miasta odgrywało rzemiosło. Szybko rozwijające się miasto przyciągało osadników, w tym Żydów. Początki osadnictwa żyd. sięgają prawdopodobnie XIV w., jednakże okres największego rozwoju i znaczenia gminy przypada na XVI i XVII w. Na jarmarki lubelskie oprócz kupców chrześc. przybywali Żydzi z całej Rzeczypospolitej. Zjazdy kupców i rabinów towarzyszące jarmarkom doprowadziły do powstania w XVI w. Sejmu i Trybunału Żydowskiego. Znaczenie gminy lubelskiej wynikało również z faktu usytuowania tu wielu instytucji państwowych. Przed Trybunałem Koronnym odbywały się procesy związane z oskarżeniami o “mord rytualny”. Gmina w takich sytuacjach służyła pomocą oskarżonym, zapewniała adwokatów lub starała się przekupić deputatów koronnych. W XVI w. L. stał się obok Krakowa drugim pod względem znaczenia ośrodkiem nauki talmudycznej. Około 1530 założył tu szkołę Szalom Szachna. W 1567 zbudowano synagogę Maharszal-szul, w której nauczał Szlomo Luria, zw. Maharszal. Wokół tych dwóch instytucji skupiło się grono najwybitniejszych talmudystów owych czasów: Jehuda Meir Aszkenazy (zm. 1597), Mordechaj Jaffe, Meir ben Gedalia. W 1547 powstała drukarnia ksiąg hebr. Następna została założona w 1578 przez Kalonimusa, kabalistę i mistyka. Na pocz. XVII w. L. liczył ponad 10 tys. mieszkańców, w tym ok. 2 tys. Żydów. Wojny w poł. XVII i na pocz. XVIII w., a także zarazy, doprowadziły do zniszczenia miasta i załamania jego międzynarodowego znaczenia.
Od końca XVIII w. L. stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Działał tu Jaakow Icchak Halewi Horowic, zw. Widzącym z Lublina, oraz cadyk Lejbel Eiger (?–1887). Po kongresie wiedeńskim miasto znalazło się w granicach Królestwa Polskiego. Odgrywało ważną rolę jako siedziba województwa, a następnie guberni. Do ożywienia gosp. przyczyniła się budowa połączeń kolejowych z Kowlem i Łukowem, powstawały też nieliczne fabryki. Zmiany te przyczyniły się do wzrostu liczby ludności L. W 1784 mieszkało tu 4,3 tys. wyznawców judaizmu, w 1857 – ok. 9 tys. (56% mieszkańców), a w 1897 – ok. 23,5 tys. (51%). Miasto stało się ważnym ośrodkiem żyd. życia polit. Od końca XIX w. działały tu związki zawodowe oraz partia Bund. W tym czasie powstały szkoły żyd. z językiem wykładowym pol. i ros., a w 1897 otwarto pierwszą szkołę z wykładowym hebrajskim. W okresie międzywojennym istniało siedem synagog, dwie mykwy, ortodoksyjne szkoły dla chłopców (Talmud-Tora) i dziewcząt (Bejs Jakow), dom starców i sierociniec. W 1925 została ufundowana przez M. Szapira słynna akademia talmudyczna Chachmej Lublin [hebr., Mędrcy Lublina]. Aktywnie działały ugrupowania polit. o różnorodnych programach, wśród nich Agudas Isroel, Jidisze Folks-Partaj in Pojlen, Poalej Syjon. Miasto stało się ważnym centrum nowoczesnej, świeckiej kultury żyd., istniało wiele towarzystw kult. i sportowych, teatry amatorskie, zespoły muzyczne, biblioteki, kluby sportowe, m.in. dom ludowy im. I.L. Pereca, gdzie propagowano twórczość w języku jid. Powstały szkoły założone przez organizację Jawne oraz biblioteka ludowa “Tarbut” [hebr., Kultura], związana z organizacjami syjon. Wydawano kilka gazet w języku jid., w tym dziennik “Lubliner Togblat” (Dziennik Lubelski, 1918–39). W 1939 w L. mieszkało 38 tys. Żydów (31% mieszkańców).

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Po wybuchu II wojny światowej hitlerowcy powołali w styczniu 1940 Judenrat, któremu przewodniczyli H. Beker i M. Alten. Pod koniec marca 1941 utworzono getto, w którym stłoczono ok. 34 tys. osób, w tym Żydów wysiedlonych z terenów wcielonych do Rzeszy. Masowe deportacje rozpoczęły się w marcu 1942. Większość mieszkańców getta wywieziono do obozów zagłady w Bełżcu i na Majdanku. W L. istniał również obóz jeniecki, w którym przebywali pol. żołnierze pochodzenia żyd. Zginęli oni w 1943 na Majdanku. Ostatnią akcję likwidacyjną hitlerowcy przeprowadzili w lipcu 1944, tuż przed wkroczeniem wojsk radz. Tworzeniu zaczątków komunistycznych władz pol. towarzyszyło powołanie na początku września 1944 pierwszej powojennej organizacji żyd. – Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, który zajmował się rejestrowaniem i udzielaniem pomocy ocalonym. W tym okresie powstał sierociniec dla dzieci żyd. z Majdanka. Do 1968 działał w L. klub Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów, do dziś czynny jest dom modlitwy. Na zdewastowanym cmentarzu zachowały się szesnastowieczne nagrobki, m.in. Szaloma Szachny. W budynku szkoły talmudycznej Chachmej Lublin mieści się Akademia Medyczna. Dwie zabytkowe synagogi zostały rozebrane w 1954 na polecenie miejscowych władz. H.W.
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Lublin" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl