|
Partie i organizacje polityczne
partie i organizacje polityczne. Udział Żydów w życiu polit. stał się możliwy dzięki emancypacji oraz powstaniu żyd. inteligencji, która współtworzyła koncepcje ideologiczne, inspirując powstanie masowych p.p. Działacze żyd byli. aktywni w większości p.p., które powstały w Europie w 2. poł. XIX w. Pod koniec wieku zaczęły tworzyć się pierwsze p. żyd. Skomplikowana sytuacja wyznawców judaizmu w Europie Środkowo-Wschodniej spowodowała, że ich koncepcje polit. musiały odnieść się do kwestii żyd. tożsamości – spraw nar., rel. i kult. Działacze partyjni musieli też zająć stanowisko wobec problemów społ., co uwidoczniło się w podziałach na lewicę i prawicę, które różnicowały p. i kierunki polit. W latach 80. XIX w. równolegle powstawały żyd. ruch robotniczy (przeważnie związany z socjalizmem i jidyszyzmem) oraz syjonizm, który na pocz. XX w. podzielił się na lewicę, liberalne centrum i odłam rel. Pierwsze, małe żyd. ugrupowania lewicowe powstały w Wilnie, czerpiąc wzory z radykalnych organizacji ros. Ich działacze współpracowali z ruchem “narodników”, a także wnieśli wkład w powstanie pol. ugrupowań socjalistycznych, takich jak Proletariat, Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL), Polska Partia Socjalistyczna (PPS). W 1897 została założona p. Bund. Nieco później z inicjatywy J. Piłsudskiego utworzono Żydowską Organizację PPS, która miała stanowić przeciwwagę dla Bundu. W Galicji, podobnie jak w zaborze ros., żyd. ruch robotniczy organizował się początkowo w związki zawodowe o charakterze rel. Także tutaj zasymilowani inteligenci żyd. angażowali się w tworzenie pierwszych p. lewicowych, takich jak Polska Partia Socjalno-Demokratyczna (PPSD). W 1905–06 powstała Żydowska Partia Socjalno-Demokratyczna, wzorowana na Bundzie, opowiadająca się za autonomią kult.-nar. w ramach państwa austr. W 1912 przyłączyła się do niej sekcja żyd. PPSD. Drugim nurtem kształtującym postawy ludności żyd. pod koniec XIX w. był syjonizm. Kiedy w latach 80. doszło do fali pogromów, załamał się ruch prorosyjskiej asymilacji, a wielu jego zwolenników zaangażowało się w działania ’ Chibat Cijon, który zaczął propagować osadnictwo żyd. w Palestynie. Po ukazaniu się rozprawy T. Herzla Państwo żydowskie (1896, wyd. pol. 1917, 1933) oraz po zorganizowaniu I Kongresu Syjonistycznego (1897), nastąpił gwałtowny rozwój p. syjon. Po II Kongresie Syjonistycznym (1898) w Galicji powołane zostały trzy dystrykty Światowej Organizacji Syjonistycznej (ŚOS): krakowski, lwowski i stanisławowski. W zaborze ros. ruch został w 1902 uznany za niebezpieczny dla państwa i działał nielegalnie. Równolegle kształtowała się lewica syjon. Pierwsza grupa nosząca nazwę Poalej Syjon powstała już w 1897 w Mińsku. Następne działały w strefie osiedlenia, w Austrii (od 1904), w Stanach Zjednoczonych. W 1906 na zjeździe w Połtawie powołano Ogólnorosyjską Żydowską Socjalistyczną Partię Poalej Syjon, obecną także na ziemiach pol. Zróżnicowanie w ruchu syjon. pogłębiło się, kiedy na Kongresie Syjonistycznym w Londynie w 1901 wyłoniła się frakcja rel. Przyjęła ona nazwę Organizacji Syjonistów Ortodoksów Mizrachi. W 1905 zawiązała się Światowa Organizacja Terytorialistyczna, której członkowie, tzw. terytorialiści, posiadali duże wpływy w Królestwie Polskim. Podkreślali potrzebę stworzenia siedziby nar. dla Żydów na terytorium, które uzyska międzynarodowe gwarancje. Jednym z rozważanych projektów była kolonizacja Ugandy. Uchwalenie ’ deklaracji Balfoura (1917) spowodowało, że koncepcje terytorialistów straciły na znaczeniu. Oprócz dużych p. żyd. działały w Królestwie i w Galicji mniejsze ugrupowania, częstokroć o zasięgu lokalnym. Między innymi w Warszawie ukształtowała się p. Neo-Asymilatorów, o charakterze liberalnym. Postulowała asymilację nar., traktując Żydów jako grupę wyznaniową. W powiązaniu z nią działał Związek Akademicki Młodzieży Zjednoczeniowej (Zjednoczenie) oraz harcerski Związek im. Berka Joselewicza. Żydzi byli członkami pol. p., np. liberalnej Partii Demokratycznej działającej w Królestwie Polskim na przełomie wieków, a nawet Narodowej Demokracji w początkowym okresie jej istnienia. Jednym z przywódców pol. ruchu komunistycznego był A. Warski (1868–1937), który w 1918 doprowadził do połączenia SDKPiL z PPS-Lewicą oraz utworzenia Komunistycznej Partii Robotników Polskich, późniejszej Komunistycznej Partii Polski.
|
Okres I wojny światowej przyniósł ożywienie żyd. życia polit., zwł. po wkroczeniu Niemców do Królestwa Polskiego i zniesieniu carskich ograniczeń prawnych. Czynnikiem aktywizującym działalność polit. były wybory do rad miejskich i innych organów samorządowych, zarządzone w 1915. Zalegalizowano Organizację Syjonistyczną w Polsce. W 1916 powstała o. He-chaluc. Najważniejszym ugrupowaniem utworzonym w tym czasie była Agudat Ha-ortodoksim [hebr., Związek Prawowiernych], p. reprezentująca nurt konserwatywno-klerykalny, działająca w ramach istniejącej od 1909 światowej federacji Agudas Isroel. Duże znaczenie zyskali też folkiści (Jidisze Folks-Partaj in Pojlen) z N. Pryłuckim na czele. W początkowym okresie istnienia II Rzeczypospolitej największe wpływy posiadały p. radykalne (Bund, Poalej Syjon) oraz liberalni syjoniści. W 1920 powstała nowa p. robotniczo-syjonistyczna Hitachdut. W wyborach do wyznaniowych gmin żyd. dużym poparciem cieszyła się ortodoksyjna Agudas Isroel. Ugrupowania syjon. odniosły natomiast sukces w Sejmie w 1922 uzyskując 24 mandaty (na ogólną liczbę 35 posłów żyd.), a w Senacie 7 z 12 mandatów. Parlamentarzyści żyd. współtworzyli Koło Żydowskie współpracujące z Blokiem Mniejszości Narodowych. Skłócenie wewnętrzne p. i ugrupowań żyd. przyczyniło się do rozbicia głosów, czego następstwem była mniejsza liczba posłów w kolejnych kadencjach Sejmu i Senatu. Wielu syjonistów, przedstawicieli Agudas Isroel, a także reprezentantów Bundu zasiadało w radach miejskich.
Układ polit. zaczął się zmieniać w latach 30. Wśród syjonistów doszło do wykrystalizowania się nowego prawicowego nurtu – Syjonistów Rewizjonistów, którzy w 1935 utworzyli Nową Organizację Syjonistyczną (NOS), krytykującą zbyt ugodową, zdaniem jej działaczy, politykę ŚOS wobec bryt. władz mandatowych w Palestynie. Po wielkim kryzysie zaczęły rosnąć wpływy p. lewicowych, zarówno syjon., jak i Bundu. W wyborach do wyznaniowych gmin żyd. w 1938 Bund odniósł wielki sukces w wielu miastach. Wywołało to protesty działaczy ortodoksyjnych, dotąd dominujących w gminach, zaś władze państwa wykorzystały je jako pretekst do unieważnienia wyborów i mianowania zarządów komisarycznych, m.in. w Warszawie. Po wybuchu II wojny światowej na ziemiach objętych okupacją niem. wszystkie p. i stowarzyszenia żyd. zostały rozwiązane, a ich mienie zarekwirowane przez III Rzeszę. Większość struktur polit. przestała istnieć z powodu aresztowań, masowych przemieszczeń ludności, emigracji części przywódców lub ich ucieczki na wschód. Pozostali podjęli pracę konspiracyjną w gettach. Początkowo koncentrowano się na akcjach samopomocowych, dożywianiu i oporze cywilnym, wydawano prasę konspiracyjną (ok. 50 tytułów w samej Warszawie), rozwijano tajne nauczanie, wspierano życie kult. i naukowe. Już w 1940 zawiązał się Żydowski Związek Wojskowy, grupujący sympatyków rewizjonizmu, ale polit. inicjatywę w gettach przejęły o. młodzieżowe, takie jak Ha-szomer Ha-cair, Dror, Ha-noar Ha-cijoni, He-chaluc, oraz Cukunft, które przygotowywały się do walki zbrojnej. Rozpoczęcie likwidacji gett zniweczyło te przygotowania, wielu działaczy zostało wywiezionych do obozów zagłady, gdzie zginęli. Jesienią 1942 powstał Żydowski Komitet Narodowy, a nieco później Żydowska Komisja Koordynacyjna (Żydowska Organizacja Bojowa), jednocząca większość p.p. w celu zorganizowania oporu zbrojnego w gettach. Doprowadziły one 19 IV 1943 do wybuchu powstania w getcie warszawskim (które było pierwszym zbrojnym wystąpieniem przeciwko Niemcom w okupowanej Europie), a także powstań i akcji zbrojnych w gettach Białegostoku, Wilna, Krakowa, Częstochowy, Będzina, Tarnowa, Krzemieńca i Nieświeża.
|
w internecie
Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Na terenach okupowanych przez Związek Radziecki życie p.p. zamarło. Większość przywódców o. syjon. i bundowskich została aresztowana i osadzona w więzieniach lub łagrach (np. W. Alter, H. Erlich). Objęły ich też akcje deportacyjne. Nieskuteczne próby odbudowy samodzielności polit. podjęto po zawarciu układu Sikorski–Majski, wykorzystując utworzenie Ambasady RP w Związku Radzieckim. W styczniu 1943 powstał Związek Patriotów Polskich (ZPP), podporządkowany całkowicie władzom radz. W 1944 przy ZPP utworzono Komitet Organizacyjny Żydów Polskich w ZSRR (na jego czele stanął E. Sommerstein), który m.in. wziął udział w pertraktacjach dotyczących repatriacji, uzyskując zgodę na objęcie nią także Żydów, obywateli II Rzeczypospolitej.
W 1944 w Lublinie część przedwojennych p. żyd. wznowiła działalność. Pierwszy chęć współpracy z nowymi władzami zgłosił Bund, reaktywowany we wrześniu 1944. W Krajowej Radzie Narodowej zasiadło trzech posłów żyd.: M. Szuldenfrei, reprezentujący Bund, Sommerstein z Ichud i A. Berman, przedstawiciel Poalej Syjon-Lewicy. W listopadzie 1944 decyzją Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego powołano w Lublinie Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP), w którego skład weszły wszystkie legalnie istniejące p. żyd. Do 1950 istniało 11 p. żyd., z czego osiem uzyskało legalizację: Bund, Poalej Syjon-Lewica, Poalej Syjon-Prawica, Ha-szomer Ha-cair, Hitachdut, He-chaluc, Mizrachi, Ichud. Żydowscy komuniści utrzymali ograniczoną odrębność organizacyjną dzięki powołaniu przy CKŻP żyd. Frakcji Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Nielegalnie działały natomiast Agudas Isroel, rewizjoniści (przedwojenna NOS) i Żydowskie Stronnictwo Demokratyczne (przedwojenna Jidisze Folks-Partaj). Największe wpływy w społeczności żyd. posiadały p. syjon., a wśród nich liberalna Ichud, w 1947 licząca 8 tys. członków, podczas gdy Bund miał 1,5 tys. członków. Istnienie niezależnych p. tolerowano do 1949. Żydowska frakcja PPR utraciła organizacyjną samodzielność. Bund rozwiązał się 16 I 1949. Następnie władze komunistyczne przystąpiły do likwidacji p. syjon., wyznaczając im terminy rozwiązania (Mizrachi do 1 XII 1949, Hitachdut do 20 XII 1949, Ichud do 1 I 1950, Poalej Syjon do 1 II 1950). Partie żyd. w Polsce przestały istnieć, a większość działaczy polit. wyemigrowała z obawy przed represjami. G.Z.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Partie i organizacje polityczne"
|