SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Polskie powstania narodowe

polskie powstania narodowe. W czasie insurekcji kościuszkowskiej i wojny z Rosją w 1794 część Żydów wspierała powstanie biorąc bezpośredni udział w potyczkach i służąc w formacjach pomocniczych. W obronie Warszawy w kwietniu 1794 walczył ochotniczy żyd. oddział milicji oraz biedota żyd. Po wyparciu armii carskiej z Warszawy zorganizowany został pułk pod dowództwem Berka Joselewicza, który wziął udział w obronie Pragi (14 XI 1794). Żydzi powoływani byli do prac pomocniczych, fortyfikacyjnych oraz udzielali innych świadczeń. W czasie powstania listopadowego w walkach liniowych nie uczestniczyły odrębne oddziały żyd., chociaż po kilku Żydów walczyło w większości pułków. Liczniejszy był udział ludności żyd. w oddziałach pomocniczych. 409 młodych Żydów wywodzących się ze środowiska zamożnych zwolenników asymilacji służyło w Warszawie w Gwardii Narodowej (ok. 6,5% wszystkich gwardzistów). Kilkunastu studentów weszło w skład akademickiej Gwardii Honorowej. W lutym powołano żyd. Gwardię Miejską, w której skład weszło 1038 osób z zamożnych, tradycyjnych środowisk. Uboższa ludność służyła w Straży Bezpieczeństwa, która zajmowała się gł. sypaniem szańców. W wojskowej służbie sanitarnej znalazło się 43 (4,3% składu) medyków żyd., lekarzy, chirurgów i felczerów, trzech z nich otrzymało Krzyże Virtuti Militari. Ponadto ludność żyd. dostarczała walczącym broń, ekwipunek, umundurowanie i środki pieniężne. W powstaniu krakowskim 1846 na skutek ochotniczego zaciągu wzięło udział ok. 500 Żydów. Była to reakcja na odezwę Rządu Narodowego z 23 lutego wzywającą ludność żyd. do przyłączenia się do powstania i zapewniającą jej pełną równość. W okresie Wiosny Ludów (1848) część zasymilowanej inteligencji żyd. w Poznańskiem poparła dążenia niepodległościowe Polaków, aktywnie działając na rzecz reform polit. i społ. Większość ludności żyd. zachowała jednak obojętność. W Galicji Żydzi weszli w skład deputacji żądających od cesarza swobód demokratycznych i równości pod względem wyznaniowym. Udzielili też wsparcia finansowego formującej się w różnych miastach gwardii nar. Wówczas też przedstawiciele społeczności żyd. weszli do galicyjskiego Sejmu Krajowego. W Królestwie Polskim w okresie poprzedzającym powstanie styczniowe postępowe grupy Żydów, zwł. młodzież, wstępowały do tajnych kółek i uczestniczyły w manifestacjach patriotycznych (M. Landy).
Liczne w tym okresie były przejawy współdziałania pomiędzy duchowieństwem pol. i żyd. (B. Meisels, I. Kramsztyk, M. Jastrow). Powstańczy Rząd Narodowy, chcąc zyskać poparcie tej grupy, wydał 22 VI 1863 odezwę, w której zapowiadał równouprawnienie Żydów po odzyskaniu niepodległości. Liczny krąg młodej zasymilowanej inteligencji aktywnie poparł powstanie. W składzie Rządu Narodowego znalazł się H. Wohl, który pełnił funkcję Dyrektora Skarbu. Członkiem Rządu Narodowego w okresie dyktatury R. Traugutta był W. Epstein, syn znanego bankiera. Doradcą finansowym Rządu został L. Kronenberg. A. Rosmanit redagował “Wiadomości z pola bitwy”. Współpracowali z nim H. Merzbach i I. Goldman. Na prowincji Żydzi walczyli w oddziałach powstańczych i żandarmerii nar. Pełnili funkcje wywiadowcze, dostarczali żywność i ekwipunek wojskowy. Większość jednak, szczególnie Żydzi ortodoksyjni i chasydzi, pozostała obojętna na walkę powstańców, podobnie jak pol. chłopi. Szacuje się, że w powstaniu styczniowym wzięło udział ok. 1–2 tys. Żydów, z których ok. 400 poległo (F. Kahane, L. Kahane), a kilkuset zostało zesłanych w głąb Rosji. [H.W.]
Powstanie nowoczesnych partii polit. na przełomie wieków zmieniło formy walki o niepodległość. Pojawiły się nurty lewicowe, które dążyły przede wszystkim do zmian o charakterze socjalnym. Żydzi brali udział w pol. życiu polit., tworzyli także własne partie. Znaczący był ich udział w rewolucji 1905, zarówno w szeregach Polskiej Partii Socjalistycznej, jak i współpracującej z nią partii Bund. Robotnicy pol. i żyd. wspólnie walczyli w Łodzi i Warszawie. Wśród ochotników, którzy wstąpili do Legionów Polskich J. Piłsudskiego było ok. 10% inteligentów żyd.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
W okresie międzywojennym Żydzi byli powoływani do służby wojskowej na równi z resztą obywateli, trudno jednak było im awansować do stopnia oficera (poza powołanymi do wojska lekarzami). Wśród ofiar Katynia i Miednoje znalazło się ponad 10% Żydów, gł. lekarzy. Wielu żyd. poborowych walczyło w kampanii wrześniowej, a potem w armii Andersa i innych pol. formacjach tworzonych na Zachodzie. W szeregach kościuszkowców walczyło ok. 3 tys. Żydów, w tym kilkuset oficerów. Wybuch powstania warszawskiego 1 VIII 1944 zastał w Warszawie kilkanaście tysięcy Żydów ukrywających się po “aryjskiej stronie” lub w gruzach getta. Wielu z nich poległo wraz z cywilną ludnością Warszawy. W powstaniu wzięli udział ocaleni działacze Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB). 3 VIII komendant ŻOB I. Cukierman wydał odezwę nawołującą do wspólnej walki u boku oddziałów pol. W praktyce jednak Żydzi rzadko brali bezpośredni udział w walkach, bowiem największa organizacja zbrojna, Armia Krajowa, przyjmowała ich niechętnie do swoich szeregów, uzasadniając to zwykle niedostatkiem broni. Zdarzały się przypadki internowania zgłaszających się Żydów. Niektórzy ochotnicy kierowani byli do prac pomocniczych, brali udział w budowie barykad, kopaniu przejść itp. Chętniej przyjmowała Żydów Armia Ludowa, która jednak miała znikome znaczenie militarne. Bojownicy z ŻOB pod dowództwem Cukiermana (20 osób) weszli w skład oddziału Armii Ludowej, walczącego i rozbitego na Starym Mieście, który następnie kontynuował walkę na Żoliborzu. Już w pierwszych dniach powstania z więzienia przy ul. Niskiej uwolniono 100 Żydów węgierskich, zaś 5 VIII wyzwolony został obóz pracy przymusowej, zw. Gęsiówką (założony z rozkazu H. Himmlera w ruinach getta, przy ul. Gęsiej); wśród więźniów było 348 Żydów różnych narodowości. Większość z uwolnionych wzięła udział w walkach jako oddział zapasowy AL na Starym Mieście, później na Żoliborzu. Jak oceniają historycy, aktywnie uczestniczyło w powstaniu warszawskim około tysiąca Żydów. Zob. wojskowe powinności Żydów. A.C., G.Z.
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Polskie powstania narodowe" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl