SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Powstania kozackie

powstania kozackie, wystąpienia ludności kozackiej i ruskiej przeciw szlachcie polskiej, skierowane również przeciw Żydom i jezuitom. Włączenie ziem ukrainnych do Korony na mocy unii lubelskiej w 1569 rozpoczęło okres szybkiego zagospodarowywania tych terenów przez przedstawicieli wielkich rodów magnackich, które otrzymały tam od króla nadania ziemskie. Jednocześnie usiłowano narzucić zależność feudalną i wysokie świadczenia nie tylko chłopom ruskim, lecz również cieszącym się dotychczas wolnością Kozakom. Żydzi w pd.-wsch. województwach odgrywali ważną rolę gosp., zwł. w handlu, dzierżawili młyny i karczmy, a nawet całe miasteczka i wsie, zajmowali się poborem ceł, myt i podatków, pełnili różne inne usługi na rzecz dworów magnackich i szlacheckich. Posiadali szerokie uprawnienia wobec ludności chrześc., niekiedy nawet prawo sądzenia i karania. To sprawiło, że Żydów identyfikowano z instytucjami władzy i uciskiem. Większość majątków magnackich zatrudniała dzierżawców, faktorów i pośredników żyd. W życiu codziennym częściej spotykano się z żyd. poborcą podatków niż z panem, w którego imieniu świadczenia te były ściągane. Sytuacja ta doprowadziła do silnego antagonizmu między miejscową ludnością a Żydami.
Do wystąpień przeciw Żydom doszło już w czasie powstania Nalewajki w 1595–96 i Pawluka w 1637, kiedy spalono synagogę w Połtawie. Najbardziej tragiczne wydarzenia rozegrały się w czasie powstania Chmielnickiego (1648–49), które swoim zasięgiem objęło Wołyń, Podole, część Białorusi i Rusi Czerwonej. Doszło wówczas do rzezi całych gmin. Datę pogromu w Niemirowie Sejm Żydowski w 1650 ogłosił obchodzonym corocznie dniem żałoby. W niektórych miejscowościach Żydzi organizowali obronę wraz z Polakami, np. w Tulczynie, Barze, Połonnem. Gminy lwowskie uratował wysoki okup złożony Kozakom. Rzezie w czasie powstania Chmielnickiego spowodowały ucieczkę Żydów z ziem Rzeczypospolitej do państw Europy Zachodniej, chociaż wielu z nich po kilku latach powróciło do rodzinnych miast. Wypadki, jakie rozegrały się w 1648 i 1649, zostały opisane przez autorów żyd., m.in. przez Natana Hanowera, Mojżesza z Narola, Szimszona z Ostropola, Szabtaja ben Meir ha-Kohen. W swoich relacjach przesadnie pisali oni o 60–100 tys. ofiar. Liczba ta jest znacznie zawyżona, niemniej rzeczywista liczba ofiar była wysoka, można ją szacować na kilka tysięcy osób. Rok 1648 jest uznawany za datę przełomową w dziejach Żydów pol., kończącą epokę spokojnej koegzystencji.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Ogrom tragedii wpłynął na dalszy rozwój, nie tylko demograficzny i gosp., ale i duchowy, skupisk żyd. w Rzeczypospolitej. Do pogromów gmin usytuowanych na wsch. kresach doszło jeszcze kilkakrotnie, np. w 1734 hajdamacy (zbrojne grupy rabusiów, ale także powstańców chłopskich i kozackich na Ukrainie) pod komendą Werlacza, setnika chorągwi dworskiej księcia Lubomirskiego, spustoszyli województwo bracławskie, Wołyń i Podole. W 1734–37 oddziały dowodzone przez Waśkę Wościłę, rzekomego wnuka Chmielnickiego, grabiły gminy białoruskie. W 1750 ofiarą hajdamaków padły gminy na Ukrainie (Winnica, Radomyśl, Humań). H.W.
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Powstania kozackie" ?

zobacz także

DZIEŃ JUDAIZMU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

SZOAH

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl