SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Poznań

Poznań [jid. Pozen], jeden z najstarszych i najważniejszych ośrodków osadnictwa żyd. w Wielkopolsce. W 1264 książę Bolesław Pobożny nadał Żydom wielkopolskim przywilej (’ przywilej kaliski) gwarantujący im opiekę władcy, wolność zamieszkania i handlu, przyczyniając się do rozwoju osadnictwa żyd. w swojej dzielnicy. Nie wiadomo, kiedy Żydzi osiedlili się w Poznaniu. Prawdopodobnie mieszkali tu już w XIII w., jednakże pierwsza wzmianka poświadczająca ich obecność w mieście pochodzi dopiero z 1379. Okres szybkiego rozwoju gminy przypada na 1. poł. XV w. Żydzi, trudniący się gł. działalnością kredytową, stanowili elitę finansową miasta. Zajmowali wówczas jedną czwartą domów przy ul. Sukienniczej, którą przemianowano na Żydowską. Tutaj została usytuowana synagoga. Obszar ten był dwukrotnie niszczony przez pożar – w 1447 i 1464. Wydarzenia te, a także napływ mieszczan niem., przyczyniły się do załamania pozycji ekon. gminy żyd. Prawdopodobnie doszło także do pierwszych konfliktów z chrześcijanami. W tym okresie zostało sformułowane oskarżenie, jakoby w 1399 Żydzi dopuścili się “profanacji hostii”. Legenda ta rozpowszechniła się na przełomie XVI i XVII w. Okres szybkiego rozwoju demograficznego gminy przypadł na XVI w., procesu tego nie zahamowały nawet zniszczenia spowodowane kolejnymi pożarami i epidemiami.
W 1619 w obrębie murów oraz na przedmieściach P. mieszkało 3130 Żydów. Należało do nich 138 budynków usytuowanych w mieście. Ciasnota panująca w dzielnicy żyd. zmusiła jej mieszkańców do starań o uzyskanie zgody na rozszerzenie tego obszaru. W tym okresie Żydzi poznańscy zajmowali się gł. handlem i rzemiosłem. Utrzymywali bliskie kontakty z ośrodkami targowymi w Niemczech, we Włoszech i w Turcji. Wzrost liczby rzemieślników sprzyjał powstawaniu organizacji cechowych. Z 1651 pochodzi informacja o żyd. cechu rzeźniczym. Gmina poznańska posiadała rozwiniętą organizację samorządową, której struktura jest dokładnie znana dzięki zachowanym księgom gminnym, ’ pinkasom (najstarsze z 1611). Odgrywała ważną rolę w ziemstwie wielkopolskim i Sejmie Żydowskim. Uzależnione od niej były skupiska żyd. w okolicznych miastach (przykahałki). P. został poważnie zniszczony w czasie “potopu” szwedzkiego. Ponowne ożywienie gosp. zostało przerwane w 1. poł. XVIII w. przez wydarzenia wojny północnej, wielką zarazę oraz powódź. Trudną sytuację gminy żyd. spotęgowało oskarżenie o “mord rytualny” i proces, który toczył się w 1736. Na skutek rozbiorów miasto zostało włączone do Prus. Wprowadzenie nowego prawodawstwa, powstanie świeckich szkół przyczyniły się do rozszerzenia wpływów ’ haskali, z drugiej strony zapoczątkowały proces germanizacji ludności żyd. w P. Po kolejnym pożarze w 1803 Żydom pozwolono mieszkać na obszarze całego miasta, co spowodowało stopniową zmianę obyczajów i postępującą asymilację. Coraz silniejsze stały się związki Żydów poznańskich z gminami niem., osłabły kontakty ze skupiskami żyd. w Królestwie Polskim. Przyłączenie Wielkopolski wraz z P. po I wojnie światowej do II Rzeczypospolitej spowodowało emigrację tutejszych Żydów do Niemiec.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Pod koniec lat 30. XX w. gmina poznańska liczyła ok. 2 tys. osób. Wielu Żydów uciekło z miasta przed wkroczeniem Niemców we wrześniu 1939. P. został stolicą Kraju Warty (Wartegau), wcielonego do Rzeszy. W listopadzie 1939 ogłoszono, że miasto stanie się wolne od Żydów (’ judenrein). W grudniu rozpoczęły się deportacje do miast w Generalnym Gubernatorstwie. Od listopada 1939 do sierpnia 1943 istniał obóz pracy “Stadion Miejski” wraz z 13 filiami w okolicznych miejscowościach, gdzie zatrudniano przy budowie dróg Żydów z różnych miast Kraju Warty, Niemiec i Czech. Po wojnie w P. zamieszkało kilkuset Żydów, nie powstały tam jednak rel. i kult. instytucje żyd. Nadal istnieje pochodzący z 1912 budynek jednej z synagog, którą hitlerowcy zamienili na basen pływacki, użytkowany do dziś. W kwaterze żyd. cmentarza komunalnego umieszczono nagrobki, w tym z XVIII w. i pochodzące ze starej nekropolii żydowskiej. H.W.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Poznań" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl