SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Przemysł

przemysł. Żydzi odegrali ważną rolę w rozwoju p. w Polsce w XIX w., zarówno jako przedsiębiorcy, jak i organizatorzy wymiany handlowej. Często łączyli kilka form działalności, np. bankowość i produkcję. Na terenie Królestwa Polskiego przyczynili się do powstania p. włókienniczego, cukrowniczego i tabacznego (tytoniowego). W cukrownictwie duże znaczenie miała rodzina Epsteinów (cukrownia “Hermanów”, “Łyszkowice” i “Konstancja”) i L. Kronenberg (cukrownie “Tomczyn”, “Ostrowiec”). W Łodzi działali: I. Poznański (1833–1900), M. Silberstein, A. Gerszon, A. Likiernik, M. Elbinger, M. Zand, H. Konsztat, M. Szlosberg, A. Stiller, H. Wolfson, S. Barczyński, O. Kon, bracia B. i N. Ejtingonowie – pionierzy p. włókienniczego, który rozwijał się od poł. XIX w. (gł. odbiorcą były rynki Rosji oraz Dalekiego Wschodu). P. włókienniczy powstał również w okręgu białostockim, gdzie działało wiele drobnych manufaktur należących do Żydów i Niemców, a także kilka większych zakładów. Po I wojnie światowej spółka akcyjna J.A. Grosslajta zajmowała się nie tylko własną produkcją, lecz także udzielała wsparcia finansowego odbudowującemu się p. włókienniczemu. W Warszawie działała założona przez J. Orzecha fabryka tkanin cienkoprzędnych (etaminy, batysty). W Tomaszowie pod Łodzią rodzina Landsbergów posiadała jedną z największych w Polsce międzywojennej fabrykę jedwabiu sztucznego, Bornseinowie – manufakturę sukienną, Szepsowie – fabrykę dywanów, chodników, pasów transmisyjnych. P. odzieżowo-konfekcyjny rozwijał się gł. w systemie produkcji drobnotowarowej (’ rzemiosło). Dopiero w latach 20. i 30. zaczęły powstawać wielkie firmy. Fabryki ubrań gotowych damskich i męskich znajdowały się w Tarnowie (firma “Wurzl i Daar”, “B-cia Braun”) i Bielsku (zakłady Langfederów). W Warszawie powstała firma “Opus” (Lewin i Rappaport), największa w Polsce wytwórnia bielizny męskiej i jedna z największych w Europie. W p. obuwniczym w latach międzywojennych produkcja rzemieślnicza była stopniowo zastępowana mechaniczną. Proces ten dokonywał się również przy współudziale firm żyd. (np. J. Brochis i J. Himelfarb). Zatrudnienie Żydów w p. włókienniczym i odzieżowym było bardzo wysokie. Tendencja ta utrwaliła się w pierwszych latach niepodległości, toteż gdy w 1932 nastąpił krach na rynku włókienniczym i odzieżowym, pogłębił się proces pauperyzacji ludności żyd. Istotny był także wkład przedsiębiorców żyd. w rozwój innych sektorów gospodarki.
W p. naftowym, rozwijającym się w Galicji w 2. poł. XIX w. (Borysław, Drohobycz, Kołomyja), zarówno przedsiębiorcami kopalnianymi, jak i producentami nafty byli przeważnie Żydzi (rodziny Schreirów, Lauterbachów, Goldhammerów, Liebermanów, Friedmanów). Wzrost kosztów odwiertów spowodował osłabienie pozycji zajmowanych do tej pory przez firmy żyd. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości większość kopalń przejęły spółki i wielki kapitał zagraniczny. Inną gałęzią stworzoną od podstaw przez żyd. przedsiębiorców był p. tytoniowy. Wiele znanych wytwórni, np. Fabryka Papierosów w Warszawie, fabryka cygar “Progres” (największa w imperium ros.), czy zakłady Szereszowskiego w Grodnie, przestało istnieć wraz z wprowadzeniem Państwowego Monopolu Tytoniowego przez niepodległe państwo pol. P. drzewny stanowił tradycyjną domenę żyd. – od “Zakładów przemysłowych” założonych przez J.G. Blocha, przedsiębiorstw handlowych i spedycyjnych, aż po małe firmy specjalizujące się w stolarstwie okiennym i meblarstwie (np. firmy Krygiera, Schalitów, Z. Hellera, H. Leszczyńskiego). Do największych zakładów w Europie należała założona przez N. Hellera w Miklaszewiczach fabryka dykt klejonych. W p. cementowym, wapiennym i cegielnictwie dużą rolę odegrali Bronisław i Bolesław Ejgerowie, właściciele cementowni “Wołyń”, “Wysoka”, “Roś”, aktywni również na polu społ. i polit., a także zakłady “Chęciny” (J. i K. Hemplowie), “Janina” (Ch. Ingber), “Kadzielnica” (S. i Sz. Erlichowie), “Saturn” (J. Dawidowicz), “Wierzbnia” (S. Zagajewski). P. cegielniczym zajmowali się w Królestwie A. Oppenheim, Sz. Halber, H. Doktorowicz. W Częstochowie działali S. Helman (zakłady ceramiczne “Michalina”), T. Hafftka (zakłady mechaniczne “Św. Barbara”), S. Kornberg (cegielnia “Liska”). W hutnictwie szkła wyróżniały się: Towarzystwo Akcyjne Fabryki Szkła w Zawierciu, huta szkła “Feniks” w Piotrkowie oraz “Geha” S.A. w Łodzi. W p. metalurgicznym dużą rolę odegrała trzypokoleniowa rodzina Wolanowskich (Warszawskie Fabryki Śrub i Drutów), ponadto M. Hochberg (fabryka “Słowianin” w Końskich) i L. Starke (fabryki wyrobów żelaznych w Kielcach i Suchedniowie). W p. cynkowym wysoką pozycję zdobył Sz. Fürstenberg, dzięki któremu Polska w okresie międzywojennym mogła zrezygnować całkowicie z drogiego importu. Do pionierów p. chemicznego należał J. Birbaum, założyciel Zakładów Chemicznych “Strem” w Strzemieszycach, a w Częstochowie: W. Sachs, A. Wolberg. H. i J. Markusfeldowie. W 1923 S. Halperin założył niewielki zakład produkcji kaloszy, który w 1927 został przekształcony w spółkę akcyjną “Polski Przemysł Gumowy” (stąd popularna nazwa “pepegi”). Pierwszą fabrykę płyt gramofonowych na ziemiach pol., “Towarzystwo Syrena-Rekord”, założył w 1904 J. Feigenbaum. Zajmowała ona bezsprzecznie czołową pozycję na rynku krajowym. A. Feigenbaum założył zakłady wytwarzające mechanizmy gramofonowe, których produkcja wyparła prawie całkowicie import ze Szwajcarii.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Podstawowe znaczenie miała również działalność żyd. przemysłowców i rzemieślników w mydlarstwie, począwszy od Natansonów i Epsteinów, skończywszy na małych zakładach, znajdujących się w prawie każdym miasteczku Polski środkowej i wsch., produkujących na potrzeby okolicznych mieszkańców. W p. papierniczym największe zakłady posiadała rodzina Szwarcszteinów, właścicieli istniejącej do dzisiaj Kluczewskiej Fabryki Papieru; ponadto działały: Albertyńska Fabryka Tektury (bracia Zaron), Częstochowska Fabryka Papieru (rodziny Konów i Markusfeldów), Mirkowska Fabryka Papieru, Nowowerkowska Fabryka Papieru (Olejnikowie i Szbadowie) i in. Obok nich pracowały setki małych zakładów, często o charakterze chałupniczym, wytwarzających opakowania i galanterię papierową. W p. spożywczym specjalnością żyd. była produkcja spirytusu i drożdży, oleju (np. fabryka “Potokol”, specjalizująca się w koszernym maśle roślinnym), piwa (np. Lwowskie Towarzystwo Browarów czy browar Rebhana w Przemyślu). Wśród zakładów produkujących słodycze najbardziej znane były fabryka czekolady “Plutos” i założona przez Luksów fabryka “Suchard” w Krakowie.
Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Przemysł" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl