|
Rzemiosło
rzemiosło. Obok handlu i działalności kredytowej do podstawowych zajęć ludności żyd. zamieszkującej w miastach należało rz. Nakazy rel. dotyczące uboju rytualnego i spożywania wyłącznie koszernego jedzenia pozwalały na używanie jedynie produktów wytwarzanych przez rzemieślników żyd. Zakaz używania nici lnianych do szycia wełnianych ubrań nie pozwalał na korzystanie z wyrobów rękodzielników chrześc. Osadnicy żyd. przybywający od XII w. do Polski z Europy Zachodniej posiadali znajomość licznych dziedzin wytwórczości (również rzadkich), dzięki czemu w istotny sposób przyczynili się do rozwoju miast pol. i gospodarki towarowej, choć brak rynku zbytu na towary luksusowe nie pozwolił w tym czasie na rozwój bardziej wyspecjalizowanych dziedzin. Najstarsze przywileje wydane przez władców pol. zezwalały Żydom na swobodne wykonywanie zawodu. Z XIII w. pochodzą informacje o mincerzach bijących brakteaty. Przekazy z XV w. potwierdzają fakt zajmowania się specjalnościami, których wykonywanie nie było związane z przepisami rel. (szklarstwo, brązownictwo, ślusarstwo, bednarstwo i in.). W XVI i XVII w. niektóre dziedziny wytwórczości stały się domeną rzemieślników żyd. (np. złotnictwo), a produkowane przez nich towary były nabywane zarówno przez Żydów, jak i chrześcijan. Rzemieślnicy żyd. stanowili konkurencję dla wytwórców chrześc., dlatego miasta starały się ograniczać przywileje zezwalające Żydom na swobodną działalność. Duża liczba rzemieślników żyd. powodowała także rywalizację wewnątrz tej społeczności i przyczyniła się do powstawania na pocz. XVII w. cechów żyd. W niektórych miastach Żydzi byli przyjmowani także do cechów chrześc. W XVIII w. rz. i handel były podstawowymi źródłami utrzymania wyznawców judaizmu w Polsce. Liczny był udział Żydów w produkcji rzemieślniczej takich specjalności, jak złotnictwo, jubilerstwo i zegarmistrzostwo, a także krawiectwo, kuśnierstwo, czapnictwo. Zajmowali się również rzadkimi specjalnościami, np. wyrobem pieczęci, farbiarstwem, szklarstwem i drukarstwem. W rz. spożywczych dominowali w piekarstwie, cukiernictwie, rzeźnictwie, gorzelnictwie, piwowarstwie i destylatorstwie.
[H.W.]
|
Państwa zaborcze ograniczyły swobodę wyboru zawodu, przede wszystkim w dziedzinach objętych monopolem państwowym (browarnictwo, gorzelnictwo, destylatorstwo, młynarstwo). Zakazano wyznawcom judaizmu prowadzenia aptek, tworzenia własnych stowarzyszeń zawodowych. W zaborze ros. Żydzi nie mogli być zatrudnieni poza rewirem, gdzie mieszkali. Uzyskanie kwalifikacji było utrudnione, chrześc. majstrowie cechowi z reguły nie przyjmowali uczniów żyd. Na skutek tych restrykcji w poł. XIX w. obniżył się udział rz. w strukturze zawodowej ludności żydowskiej. Wzrósł ponownie dopiero w wyniku emancypacji. W zaborze ros. dominowały specjalności włókienniczo-odzieżowe (tkactwo, sukiennictwo, garbarstwo, krawiectwo, szewstwo, bieliźniarstwo, czapnictwo, rękawicznictwo itp.), rozwinęły się też specjalności pochodne, takie jak mydlarstwo, farbiarstwo, niciarstwo, produkcja guzików. Największe ośrodki rz. i przemysłu odzieżowego znajdowały się w Łodzi, Warszawie i okręgu białostockim. Ponadto Żydzi trudnili się wyrobem świec, octu, opakowań papierowych. W dziedzinie usług zajmowali się blacharstwem, malarstwem pokojowym, stolarstwem i szklarstwem, a w branży spożywczej – cukiernictwem, piekarstwem, browarnictwem, masarstwem wołowym. Także w Galicji najwięcej rzemieślników żyd. trudniło się wytwarzaniem odzieży. Do najważniejszych działów rz. należały też: obróbka metali szlachetnych, wyrób artykułów spożywczych, drzewnych i napojów alkoholowych. W zachodniogalicyjskim zagłębiu naftowym specjalnością Żydów był wyrób świec parafinowych (tzw. koszernych). Odzyskanie niepodległości przez Polskę nie wpłynęło zasadniczo na zmianę struktury żyd. rz. Zdewastowane w czasie działań wojennych warsztaty, dzięki pomocy zagranicznej (Joint) i mobilizacji własnych sił, wznowiły produkcję. Popyt na wyroby branży odzieżowej w latach 20. wpłynął na utrwalenie niekorzystnych zjawisk w żyd. rz., tzn. na dalszą koncentrację zatrudnienia w grupie zawodów krawieckich i pochodnych. Wraz z zaspokojeniem rynku wewnętrznego, wobec silnej konkurencji i odcięcia rynku ros., dochody zaczęły spadać. Pojawiła się konkurencja ze strony nowych technologii (dziewiarstwo maszynowe, bieliźniarstwo dziane, trykotarstwo, fabryczna produkcja obuwia), odbierająca klientów tradycyjnym warsztatom. Wielu rzemieślników, chcąc uniknąć bankructwa, ograniczało zatrudnienie lub zawieszało działalność. Procesowi ich ubożenia nie zapobiegło młode państwo. Na skutek trudnej sytuacji finansowej i wzrastającej konkurencji ze strony rz. chrześc. coraz mniej Żydów pracowało w tradycyjnych do tej pory specjalnościach, takich jak złotnictwo, jubilerstwo i zegarmistrzostwo, a także w usługach, takich jak malarstwo pokojowe i stolarstwo budowlane (choć w dalszym ciągu dominowali w stolarstwie meblowym). W wymagających nakładu finansowego technologicznie nowych specjalnościach (elektrotechnika, mechanika samochodowa) byli prawie nieobecni. Wyjątek stanowili liczni żyd. właściciele zakładów fotograficznych.
|
w internecie
Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Większość rzemieślników reprezentowała zawody przestarzałe, nie wymagające długiego przygotowania zawodowego. Przykładem może być rz. papiernicze (wyrabianie opakowań, kopert, zeszytów, papeterii). Wejście w życie ustawy przemysłowej z 1934 ujawniło zacofanie żyd. rz. Przeprowadzona lustracja wykazała, że 78% należących do Żydów piekarń w Warszawie nie miało urządzeń mechanicznych, a 55% mieściło się w piwnicach. Kryzys ekon. oraz inspirowany przez ugrupowania nar. bojkot gosp. Żydów miały fatalne skutki dla całej pol. gospodarki. Spowodowały też dalszą pauperyzację żyd. rzemieślników, zwiększyły bezrobocie w tym sektorze. Coraz więcej samodzielnych rzemieślników zajmowało się chałupnictwem i nielegalną produkcją. Niskie zarobki uniemożliwiały im inwestycje i rozbudowę zakładów. Na wykup karty uprawniającej do legalnego wykonywania zawodu właściciele zakładów mogli uzyskać pomoc z ’ kas pożyczek bezprocentowych. Rzemieślnicy żyd. starali się też zorganizować samopomoc. Próby reformy rz. podejmowane pod koniec lat 30. oraz starania o znalezienie nowych rynków zbytu zostały przerwane przez wybuch wojny. W okresie okupacji niem. wielu Żydów zmuszonych zostało do pracy w zakładach produkujących dla Niemców i na potrzeby wojenne. Od 1941 firmy niem. zakładały szopy, czyli warsztaty odzieżowe, tapicerskie, stolarskie, szczotkarskie, metalowe, elektrotechniczne, wyposażone z reguły w skonfiskowane maszyny. W gettach prowadzono też zakonspirowaną pracę rzemieślniczo-chałupniczą: na strychach i w piwnicach wytwarzano galanterię, mydło, nici, tkaniny, dzianiny, guziki, zabawki itd., które szmuglowano na “aryjską stronę”. Wykonywano usługi, np. reperacje zegarków. Warunki nielegalnej pracy były bardzo ciężkie, a zarobki niewielkie, ale była to czasami jedyna szansa na przeżycie. Po wojnie Centralny Komitet Żydów w Polsce, korzystając z pomocy państwa i dotacji Joint, zaczął tworzyć spółdzielnie produkcyjne, gł. w branży odzieżowej, skórzanej, spożywczej i metalowej. Część rzemieślników żyd. (15,1% wszystkich zatrudnionych w 1946) otworzyła małe zakłady szewskie, krawieckie, kapelusznicze i jubilerskie. Po likwidacji spółdzielczości żyd. w 1950 na rynku pracy pozostała nieliczna grupa prywatnych rzemieślników.
[G.Z.]
Zapraszamy do dyskusji na temat "Rzemiosło"
|