SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Sandomierz

Sandomierz [jid.: Sandomir, Sudomir], miasto w woj. świętokrzyskim, lokowane w 1286. Jedno z najstarszych skupisk żyd. w Małopolsce. W okresie staropolskim S. miał duże znaczenie polit., m.in. jako stolica województwa. Był ważnym ośrodkiem spławu zboża i handlu, usytuowanym na szlaku wodnym oraz drogowym prowadzącym z Krakowa do Wilna. Początki osadnictwa żyd. sięgają XIII w. W następnym stuleciu istniała tu prawdopodobnie zorganizowana gmina. Wysokość podatku koronacyjnego wpłaconego w 1507 świadczy, że było to wówczas jedno z największych lub najbogatszych skupisk żyd. w Polsce. Konkurencja kupców i rzemieślników żyd. spowodowała, że w 1521 S. wraz z innymi dużymi ośrodkami znalazł się w koalicji miast domagających się od króla ograniczenia swobód handlowych Żydów.
Wykaz szosu (podatki) z 1563 wylicza 10 domów żyd., o kilka lat późniejsza lustracja przedstawia nieco niższe dane. Na tej podstawie trudno szacować liczebność skupiska żyd. w 2. poł. XVI w. W tym okresie miasto liczyło przynajmniej 3,5 tys. mieszkańców. Lustracje z lat 1611 i 1615 wymieniają 16 domów żyd., odbudowanych po pożarze. Podstawową sferą działalności Żydów sandomierskich był handel. Najbogatsi z nich trudnili się także działalnością kredytową, dzierżawili cła i myta, a także młyny miejskie. W ich posiadaniu znalazły się niektóre z kamienic usytuowanych przy rynku. Zachowało się niewiele informacji na temat rzemiosła żyd. W 2. poł. XVII w. powstał wspólny chrześc.-żyd. cech rzeźniczy. Miasto zostało poważnie zniszczone w czasie “potopu” szwedzkiego, szczególnie ucierpiała gmina żyd., zdziesiątkowana przez wojska szwedzkie. Na mocy przywileju z 1658 Żydzi odbudowali zniszczone domy. Powstała wówczas nowa, murowana synagoga. S. był miejscem procesów o “profanację hostii” (1639) i “mord rytualny” (1698 i 1710). Wydarzenia te wywołały tumulty i grabieże domów żyd. Mimo stopniowego upadku gosp. miasta w XVIII w., gmina żyd. rozrastała się. W 1778 Żydzi mieszkali w 46 domach. Po kongresie wiedeńskim S. został włączony do Królestwa Polskiego. Po zniesieniu ograniczeń dotyczących swobody osiedlania się liczba Żydów zaczęła sukcesywnie rosnąć. W latach 80. XIX w. było ich blisko 2,7 tys. (37% mieszkańców). Podstawowym źródłem utrzymania pozostawał handel produktami rolnymi.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Charakter miasta nie zmienił się w okresie międzywojennym. W 1939 w S. mieszkało ok. 2,5 tys. Żydów. Po zajęciu miasta na pocz. II wojny światowej Niemcy zorganizowali krwawy pogrom. W czerwcu 1942 utworzyli getto, do którego przesiedlono Żydów z okolicznych miejscowości. Znalazło się w nim ok. 5,2 tys. osób. Prawie wszyscy zginęli w obozie zagłady w Bełżcu w październiku 1942. Nadal istniało getto szczątkowe, do którego przewieziono Żydów z okolic S. i z Rzeszy, łącznie ok. 7 tys. osób. Zostało ono zlikwidowane w styczniu 1943, około tysiąca zdolnych do pracy wywieziono do obozu pracy w Skarżysku-Kamiennej, pozostałych zamordowano w Treblince. W S. zachowała się synagoga z XVIII w. z bogatą dekoracją malarską, w której mieści się obecnie archiwum, oraz dom kahalny z XIX w. Na zniszczonym cmentarzu żyd. zbudowano lapidarium.
H.W.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Sandomierz" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl