SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Socjalizm a Żydzi

socjalizm a Żydzi. Udział zasymilowanej inteligencji żyd. w ruchu socjalistycznym był często drogą do integracji społ. Światopogląd podkreślający silniej podziały klasowe niż nar. pomagał uciec przed problemami identyfikacyjnymi, jakie wyzwalała asymilacja i dyskryminacja. Żydzi byli członkami wszystkich socjalistycznych organizacji, partii, ich odłamów i frakcji, na terenie trzech zaborów Polski i w Europie. Socjaliści żyd. stanowili 4% skazańców polit., zesłanych w 1878–80 na Syberię. W środowisku wileńskich narodników towarzyszami B. Piłsudskiego byli A. Zundelewicz, I. Kaminer, A.S. Liebermann, A. Finkelstein, L. Jogiches, Ch. Rappoport oraz J. Martow-Cederbaum, J. Mill i A. Kremer, a także I. Dembo, zamieszany w plany zamachu na cara i cesarza niem. W Wilnie rozpoczynały działalność Z. Sandberg, siostry R. i F. Puzyreńskie, E. Gordon oraz siostry Estera i Elżbieta Gordon, późniejsze działaczki I Proletariatu. Szymon Dickstein (pseud. Jan Młot, 1858–84), młodszy brat Samuela, był ideologiem I Proletariatu, tłumaczem Kapitału K. Marksa (1881) oraz prac F. Lassalle’a. W II Proletariacie zaczęła rewolucyjną karierę R. Luksemburg (1870–1919), współtwórczyni i ideolog Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL), późniejsza działaczka niem. socjaldemokracji, a wreszcie twórczyni Komunistycznej Partii Niemiec i Związku Spartakusa. Wielki wpływ na jej poglądy miał Jogiches, znany pod pseud. Jan Tyszka (1867–1919).
Wśród założycieli Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) był S. Mendelson oraz F. Perl (1871–1927), jej gł. ideolog. W Galicji Polską Partię Socjalno-Demokratyczną współtworzył m.in. H. Lieberman (1870–1941). Mimo licznego udziału zasymilowanych inteligentów w pierwszych organizacjach socjalistycznych oddźwięk ich działalności wśród proletariatu żyd. był nikły. Jedną z pierwszych socjalistek, która prowadziła akcję wśród warszawskich rzemieślników żyd., była działaczka I Proletariatu R. Felsenhardt (1864–87). Przypłaciła ona swoją działalność aresztowaniem i śmiercią w drodze na zesłanie. W wileńskiej Szkole Rabinów działało konspiracyjne koło socjalistów, jednym z jego członków był A.S. Liebermann. W 1876 utworzył on Związek Socjalistów Żydowskich w Londynie [hebr. Agudat Ha-socjalistim Ha-iwrim be-London], który wkrótce się rozpadł. Od 1887 istniało w Wilnie kółko rewolucyjne określające się mianem “żydowskich socjaldemokratów”. Działał w nim m.in. Kremer. Stworzenie odrębnej żyd. organizacji socjalistycznej nie wiązało się z jasno uświadomionymi dążeniami nar., lecz wynikało z potrzeby agitacji w macierzystym języku. Taki charakter miała Żydowska Organizacja Polskiej Partii Socjalistycznej, powstała w Warszawie w 1893 oraz założony w 1895 przez Milla Żydowski Związek Robotniczy w Warszawie [jid. Jidiszer Arbajter Farband in Warsze]. Te same pobudki kierowały Kremerem i Millem, gdy wraz z trzynastoma współtowarzyszami w 1897 utworzyli w Wilnie partię o nazwie: Algemajner Jidiszer Arbajter Bund in Lite, Rusland un Pojln [jid. Ogólnożydowski Związek Robotniczy na Litwie, w Rosji i Polsce], czyli ’ Bund. Jego członkowie nie przestali uczestniczyć w pol. i ros. ruchu rewolucyjnym. Znaleźli się w grupie organizatorów ros. socjaldemokracji, powstałej w 1898. Chociaż Zjazd Paryski socjalistów w 1892 sformułował postulat równouprawnienia wszystkich narodowości, zarówno PPS, jak SDKPiL w odniesieniu do Żydów zasadę tę stosowały nie bez oporów. Zmianę stosunku pol. partii rewolucyjnych do Bundu wymusiły sukcesy tej partii wśród proletariatu żyd., szczególnie widoczne podczas rewolucji 1905. W 1920 Bund połączył się z galicyjską Żydowską Partią Socjal-Demokratyczną. W 1924 partię opuściła grupa prokomunistycznych działaczy, należących do frakcji nazywanej Kom-Bund.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Odtąd partia współpracowała z PPS. Nieco później wyodrębnił się lewicowy odłam w ruchu syjon. W 1906 powstała nielegalna Żydowska Socjal-Demokratyczna Partia Robotnicza Poalej Syjon, założona przez D.B. Borochowa. Lewicowe partie zdobywały zwolenników dzięki działalności w ruchu związkowym. W 1931 co piąty robotnik żyd. należał do związków zawodowych (w środowisku pol. – co dwunasty). Wynikało to z nakładania się problemów społecznych (wyzysk, bezrobocie itp.) na narodowościowe (dyskryminacja, przenoszenie rywalizacji ekon. na płaszczyznę etniczną, zwł. w okresie wielkiego kryzysu). W czasie II wojny światowej w konspiracji działalność podjęła większość partii, w tym lewicowe. Organizowały opór cywilny i wzięły udział w przygotowywaniu wystąpień zbrojnych. Nawiązały kontakt z Armią Krajową, a także działającymi w podziemiu pol. socjalistami. Po wojnie, w 1945–50 działały legalnie takie partie lewicowe, jak: Poalej Syjon-Lewica i Prawica (zjednoczone w 1947), Hitachdut, Ha-szomer Ha-cair, He-chaluc, Bund, wraz z organizacjami młodzieżowymi: Dror, Gordonia, Cukunft. W 1949 Bund, mimo protestu części działaczy, rozwiązał się. Partie syjon. zostały rozwiązane nakazem Ministerstwa Administracji Publicznej w 1949–50. Zob. komunizm a Żydzi.
A.C.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Socjalizm a Żydzi" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl