SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Szkolnictwo

szkolnictwo. W tradycyjnej kulturze żyd. wszyscy chłopcy podejmowali naukę, co było związane z obowiązkami rel. mężczyzny. W Polsce funkcjonowały chedery dla chłopców od 4–5 do 13 lat. W niektórych miejscowościach działały uczelnie talmudyczne (jesziwa). Wszystkie szkoły rel. były prywatne, opłacane przez rodziców. Dla najuboższych oraz sierot działały szkoły rel., utrzymywane przez gminy żyd. (Talmud-Tora), przygotowujące ich do nauki w jesziwie. Program nauczania obejmował przedmioty związane z religią, bez uwzględniania nauki przedmiotów świeckich. Dopiero w 1821 w zaborze ros. władze wprowadziły obowiązek egzaminów państwowych dla nauczycieli szkół prywatnych i objęły kontrolą poziom nauczania, jednak przytłaczająca większość chederów i jesziw wymykała się wszelkiej kontroli. Powstały natomiast pierwsze rządowe szkoły dla dzieci żyd. (w tym – dla dziewczynek), prowadzone przez działaczy asymilacji. Od 1826 działała w Warszawie Szkoła Rabinów. W 1858 w Królestwie Polskim próbowano wprowadzić do szkół utrzymywanych przez gminę obowiązkową naukę języka pol., co udało się w Warszawie i kilku innych miastach. Od poł. XIX w. zaczęło się rozwijać szkolnictwo zawodowe, gł. przysposabiające ubogą młodzież do pracy w zawodach rzemieślniczych. Pod koniec XIX w. powstawały żyd. szkoły prywatne o charakterze ogólnym, z których większość przeznaczona była dla dziewcząt. Dawniej często były one analfabetkami, niektóre uczyły się podstaw religii w domu. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nastąpił szybki rozwój żyd. ruchu oświatowego. Zgodnie z wprowadzonymi reformami, wszystkie dzieci w wieku od 7 do 13 lat podlegały obowiązkowi szkolnemu (dekret z 7 II 1919). Traktat mniejszościowy zobowiązywał władze państwa do finansowania szkół publicznych dla mniejszości nar. Przepisy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 1923 ustaliły w państwowych szkołach i oddziałach przeznaczonych dla dzieci żyd. zasadniczo ten sam program nauczania, co w szkołach dla dzieci pol. Językiem wykładowym był polski, oprócz przedmiotów świeckich, żyd. dzieci zobowiązane były do nauki rel. mojżeszowej. Dni wolne od nauki, oprócz ferii i świąt państwowych, obejmowały soboty i święta żyd. Nauka mogła się odbywać również w niedziele, o ile nie wystąpił przeciwko temu miejscowy urząd parafialny. Jeżeli nie prowadzono zajęć niedzielnych, tydzień nauki trwał pięć dni. Dzieci żyd. uczęszczające do szkół ogólnych stopnia podstawowego mogły być w soboty zwolnione z pisania, rysowania i robót ręcznych (przepis ten rozciągnięto w 1925 również na państwowe sz. średnie ogólnokształcące). Niski poziom nauczania w szkołach państwowych dla dzieci żyd. (popularnie zwanych szabasówkami) powodował, że uczęszczało do nich zaledwie ok. 10% uprawnionych (w latach 30. jeszcze mniej). Większość rodziców chętniej posyłała dzieci do ogólnych szkół powszechnych. Wobec braku państwowych szkół z językiem wykładowym hebr. czy jid., istniała rozbudowana sieć sz. prywatnego, obejmującego również kształcenie rel.
Różnice ideologiczne w łonie społeczeństwa żyd. doprowadziły do wykrystalizowania się kilku nurtów w sz. prywatnym. Świeckie sz. z językiem jid. jako językiem wykładowym skupiało się gł. wokół Centrale Jidisze Szul Organizacje (CISZO) i założonego w 1928, dotowanego przez Joint Szul-Kult (skrót od Szul un Kultur Farband, jid., Związek Szkolny i Kulturalny). W 1929/30 Szul-Kult prowadził 25 szkól uczących 3,6 tys. dzieci, w 1934/35 tylko 10 szkół, z 2,1 tys. uczniów (w tym 7 szkół powszechnych, 3 wieczorowe oraz 6 przedszkoli). Organizacje syjon. zakładały sieć szkół ’ Tarbut. Nauczaniem religii zajmowały się chedery, pozostające w większości pod wpływami partii Agudas Isroel. Przeważająca ich część działała popołudniami i w niedzielę, uzupełniając naukę w szkołach publicznych. Istniały też chedery zreformowane, posiadające prawa szkół publicznych, w których oprócz przedmiotów rel. (od 27 do 37 godzin tygodniowo) nauczano przedmiotów świeckich (ok. 12 godzin). Od 1929 opiekę nad chederami przejęła organizacja Chorew, która według szacunków z lat 1931/32 prowadziła 580 placówek zatrudniających 2,2 tys. nauczycieli. Religijnym wychowaniem dziewcząt zajmowały się szkoły Bejs Jakow. Pod wpływami organizacji Mizrachi znajdowała się sieć szkół Jawne. Wszystkie centrale oświatowe, zarówno świeckie, jak i rel. tworzyły także seminaria nauczycielskie. W tradycyjnym sz. rel. odpowiednikiem szkół średnich i wyższych były jesziwy, posiadające dwa poziomy nauczania. W jesziwach małych [hebr. jesziwa ktana] doskonalono w znajomości Talmudu i Tory; jesziwy duże [hebr. jesziwa gdola] kształciły rabinów, nauczycieli religii, sędziów rel. i znawców Talmudu. Niektóre z nich zdobyły międzynarodową renomę, np. jesziwa w Mirze, podwileńskim Raduniu czy założona w 1925 Jesziwat Chachmej Lublin [hebr., Uczelnia Mędrców Lublina]. W okresie międzywojennym powstały dwie uczelnie żyd. na poziomie szkół wyższych: Jidiszer Wisnszaftlecher Institut oraz Instytut Nauk Judaistycznych. Szkolnictwo zawodowe podlegało ORT. W czasie II wojny światowej okupacyjne władze niem. nakazały zamknięcie wszystkich żyd. placówek szkolnych. Latem 1940 zezwolono na otwarcie w niektórych miastach szkół powszechnych i zawodowych. W gettach działacze konspiracji zorganizowali tajne nauczanie. Legalne kursy zawodowe stały się osłoną dla szkół średnich, czasem nawet wyższych (np. w Warszawie otwarto Wydział Lekarski, na którym wykładał L. Hirszfeld). Na terenach zajętych przez Związek Radziecki nauczanie rel. i prywatne uległo likwidacji. Uczniowie uczęszczali do szkół państwowych, w niektórych nauczano języka jid. W Polsce po 1944 rozwinęło się żyd. szkolnictwo podstawowe, zawodowe i ogólnokształcące prowadzone przez Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP), partie syjon., a także rel., podległe kongregacjom religijnym. We wrześniu 1945 powstały w Łodzi i Dzierżoniowie pierwsze szkoły powołane przez CKŻP. W końcu roku szkolnego 1945/46 Komitetowi podlegało 5 szkół podstawowych z językiem wykładowym pol., 18 – z jid. i 1 – z hebr. W Krakowie istniało dwuklasowe gimnazjum. Po początkowych problemach z programami i kadrą nauczycielską większość placówek realizowała założenia ośmioletniej szkoły podstawowej, obejmując nauczaniem 3,2 tys. uczniów. Równolegle rozwijało się sz. syjon. (hebr.), podlegające organizacji He-chaluc.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
W roku szkolnym 1947/48 prowadziła ona 20 szkół w większych skupiskach żyd. (Łódź, Kraków, Szczecin, Sosnowiec, Katowice, Bielsko, Dzierżoniów, Wrocław, Legnica i in.), w tym 4 średnie, do których uczęszczało 3 tys. uczniów. Sz. rel. utrzymywało się ze środków kongregacji rel. Od czerwca 1945 zaczęto zakładać szkoły typu Talmud-Tora, kształcące dzieci w wieku przedszkolnym. Liczba uczniów w 36 chederach i szkołach Talmud-Tora w czerwcu 1946 wynosiła ponad 2 tys.. W związku z napływem repatriantów ze Związku Radzieckiego, pozbawionych przez 6 lat możliwości nauki rel., rozwinęło się sz. wyższego szczebla. Powstały jesziwy w Krakowie, we Wrocławiu i w Szczecinie oraz założona przez rabina W. Morejno Wyższa Szkoła Rabinacka Necach Israel [hebr., Wieczny Izrael] w Łodzi. Emigracja po pogromie w Kielcach zahamowała dalszy rozwój sz. rel. W 1949 zredukowano liczbę szkół typu Talmud-Tora i zamknięto jesziwy. Na skutek kampanii antysyjonistycznej rozpoczętej przez władze komunistyczne w 1948 nastąpiła likwidacja odrębnego sz. żyd. w Polsce. Zamknięto szkoły hebr., we wrześniu 1949 upaństwowiono 19 szkół żyd. Do lutego 1950 przejęto wszystkie szkoły podlegające CKŻP. Niektóre zamykano, inne połączono z pol., znosząc ich żyd. charakter. W pozostałych siedmiu placówkach w ciągu roku szkolnego 1953/54 zlikwidowano jidysz jako język wykładowy oraz naukę historii Żydów. W 1956 ponownie pozwolono na otwarcie dwu szkół z programem uwzględniającym naukę języka jid. i historii Żydów. Wszystkie żyd. placówki szkolne zlikwidowano w 1968. Dopiero w 1993 powstała jedyna w Polsce żyd. prywatna szkoła podstawowa, założona przez amerykańską Fundację Ronalda F. Laudera w Warszawie. Do dziś nie istnieją żyd. szkoły państwowe, natomiast w trzech liceach państwowych wykładany jest język hebr. i podstawy judaizmu.
G.Z.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Szkolnictwo" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl