SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Sztetl

sztetl, sztetlech [jid.], miasto, miasteczko; żydowska wspólnota lokalna o specyficznym układzie społecznym i obyczajowości. Sz. kontynuowały tradycje przedrozbiorowych gmin, które stanowiły zamkniętą całość. Osiedlenie się, założenie nowego warsztatu lub małżeństwo z przybyszem wymagało akceptacji zarządu gminy. Sz. posiadało własne elity kult. i intelektualne, pełniące rolę lokalnych autorytetów (nie zawsze byli to ludzie bogaci). Takie zdarzenia, jak narodziny, małżeństwo, śmierć, zbiorowość przeżywała wspólnie. Opiekowano się miejscowymi żebrakami i chorymi. Dawało to poczucie bezpieczeństwa, z dugiej jednak strony życie każdego mieszkańca poddane było społ. kontroli, a potrzebę prywatności uważano za coś podejrzanego.
Statut gminy krakowskiej z 1595 ustanawiał m.in.: “Jeżeli ktoś przyjdzie do izby lub komory i zapuka, a w środku są ludzie i nie zechcą otworzyć, powinni być ukarani”. Wobec tych, którzy nie chcieli lub nie potrafili podporządkować się regułom społ., stosowano zróżnicowane kary: zakaz wstępu do synagogi, pręgierz, chłostę. Najdotkliwszą z nich był ’ cherem, wykluczenie ze wspólnoty. W 2. poł. XIX w. tradycyjne sz. zaczęło podlegać przemianom, gł. na skutek reform wprowadzanych przez państwa zaborcze, ale także pod wpływem emancypacji i obyczajowych prądów modernizacyjnych. Skutkiem rugów była nadmierna urbanizacja Żydów, zwł. w zaborze ros. Sytuacja taka utrzymała się w Polsce niepodległej, np. w Łucku (woj. wołyńskie) na 21 tys. mieszkańców w latach 30. było prawie 15 tys. Żydów (ponad 70%); w Orli (Białostocczyzna) mieszkało 1167 Żydów (prawie 77% populacji); w Przytyku (Kielecczyzna) – 1852 (80,5%); w Wysokiem Litewskiem (Polesie) – 1902 (90,6%). Żydowskich mieszkańców łączyło poczucie silnej więzi lokalnej, a słowo “sz.” nabrało emocjonalnie zabarwionego znaczenia, odpowiadając dzisiejszemu terminowi “mała ojczyzna”.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Mimo że to miasta, takie jak Warszawa czy Kraków, stały się centrami kultury żyd., zarówno ortodoksyjnej, jak i świeckiej, w okresie międzywojennym sz. w niczym nie przypominały sennej prowincji. Działały w nich partie polit., biblioteki, teatry, kina, wychodziły gazety, odbywały się popularnonaukowe odczyty, w niektórych istniały kluby sportowe. W małych, nadgranicznych Baranowiczach wychodziły dwie codzienne gazety w języku jid., w Kołomyi Żydzi wydawali 10 pism w języku pol. lub dwujęzycznych, a kino oraz teatr należały do właścicieli wyznania mojżeszowego.
A.C.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Sztetl" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl