SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Teatr

teatr. Początki żyd. t. łączą tradycje ludowe i t. europejskiego. Podczas święta Purim przebierańcy wystawiali scenki o tematyce biblijnej, purimszpil. Była to jedyna dozwolona przez tradycję rabinacką forma teatralna ortodoksyjnych Żydów. Uczęszczanie do t. rabini potępiali już w czasach talmudycznych, kiedy judaizm przeciwstawiał się kulturze helleńskiej. Pierwsze nowoczesne dramaty żyd., wzorowane na purimszpil, zaczęły powstawać pod koniec XVIII w. w środowisku zwolenników ’ haskali. Żaden z nich nie został jednak wystawiony na scenie. W latach 30. XIX w. wielkomiejscy Żydzi, mimo zakazów rabinackich, odwiedzali t. i stanowili znaczną część teatralnej publiczności. W winiarniach i karczmach występowali żyd. komicy, odgrywając krótkie scenki satyryczne i śpiewając piosenki. Nazywano ich “śpiewakami brodzkimi”, ponieważ najsłynniejsi z nich, B. Broder i W. Ehrenkranc-Zbarażer, pochodzili z Brodów. Obaj stali się aktorami pierwszego założonego w Jassach w Rumunii w 1876 przez A. Goldfadena zawodowego zespołu teatralnego. Wkrótce takich wędrownych trup artystycznych pojawiło się więcej. Mimo obowiązującego w 1878–1905 carskiego zakazu wystawiania sztuk w języku jid., występowały one w kawiarniach czy na scenach ogródków letnich w miastach Królestwa Polskiego i Rosji, grając w języku pseudoniemieckim. Jednym z pierwszych takich przedstawień był Szmendrik A. Goldfadena, grany w 1880 w Lublinie przez Trupę Śpiewakowskiego z Odessy. Pierwszy stały t. żyd. założony został we Lwowie przez J.B. Gimpla w 1888 (działał do 1922). W 1910 było już ok. 360 wędrownych grup teatralnych, zawodowych i amatorskich. Większość wystawiała popularne wodewile i komedie na niezbyt wysokim poziomie. W 1900 A.I. Kamiński, wraz z żoną, E.R. Kamińską, założyli t. wędrowny z ambitnym repertuarem, który zapewnił Kamińskiej sławę najwybitniejszej aktorki żyd.
Przed I wojną światową zaczęły powstawać kolejne grupy teatralne: w 1913 stały t. Kamińskiego w Warszawie na Dynasach; w 1914 hebrajskojęzyczny t. Ha-bima, założony przez N. Cemacha, prowadzony przez J. Wachtangowa, początkowo wędrowny, od 1917 z siedzibą w Moskwie, po wieloletnim tournée po Europie w 1926 pozostał w Palestynie; w 1916 Trupa Wileńska, wzorująca się na metodzie K. Stanisławskiego. Lata 20. i 30. były okresem rozkwitu żyd. t., szczególnie w Warszawie. Lżejszy repertuar, farsy i rewie wystawiały teatrzyki Azazel i Folks Teater [jid., Teatr Ludowy], kabarety Ararat i Di Jidisze Bande (jid., Żydowska Banda, 1933–34, 1937), awangardowy teatrzyk lalkowy Chad Gadjo (Jung Idysz), a także wiele innych scen i grup aktorskich, wśród nich Sambatjon, żyd. t. miniatur i groteski, założony w 1926 w Warszawie przez I. Nożyka. Wystąpił on z dwiema premierami składanek muzycznych Sambatjon, w reżyserii I. Nożyka, ze scenografią W. Weintrauba (1891–1942), plastyka związanego z grupą artystyczną Chaliastre. Mimo krótkiego żywota, jego dokonania miały wpływ na kształtowanie się żyd. awangardy, do której należały: eksperymentalny Jung Teater, działający w 1932–37, założony przez M. Wei-cherta; Warszawer Idiszer Kunstteater (1922–24, 1926–27, 1938–39), posługujący się też nazwą WIKT; Warszawer Najer Idiszer Teater (jid., Warszawski Nowy Teatr Żydowski, 1929–31) pod dyrekcją J. Turkowa; Teatr dla Młodzieży (1937–39, założony przez K. Segałowicz, pod artystycznym kierownictwem M. Mazo). Sztuki w języku jid. lub pol. wystawiały w Warszawie także niektóre t., których właścicielami byli Żydzi, np. Elizeum, Eldorado, Centralny, Nowości i Scala. Powstała prasa teatralna w języku jid., dwie żyd. szkoły teatralne oraz związki zawodowe żyd. aktorów. Zaczątkiem t. dla żyd. publiczności, ale wystawiającego sztuki w języku pol., były przedsięwzięcia M. Arnsteina. Przetłumaczył on i reżyserował m.in. takie dramaty, jak Bóg zemsty Sz. Asza, Dybuk Sz. An-Skiego czy Golem H. Leiwika w scenografii A. Pronaszki, z K. Adwentowiczem w roli tytułowej. Sporadycznie dramaturgia żyd. była prezentowana pol. publiczności: w 1925 wystawiono Dybuka Sz. An-Skiego w tłumaczeniu Arnsteina w t. Szkarłatna Maska; w Elizeum Mirele Efros J. Gordina w inscenizacji W. Siemaszkowej (1929).

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Większość zespołów aktorskich nadal prowadziła wędrowny tryb życia, ponieważ w miastach pol. było niewiele stałych scen żyd. W Krakowie działał Krakewer Jidisz Teater (jid., Krakowski Teatr Żydowski, 1926–36) zarządzany przez J. Turkowa (do 1927). W Wilnie – amatorski awangardowy t. lalek Majdim, założony przez A. Bastomskiego, istniejący w 1933–41. We Lwowie na początku lat 30. powstało amatorskie studio Maska. W Lublinie występował amatorski t. przy Towarzystwie “Ha-zomir” (hebr., Słowik, 1916–17), nie posiadający własnej sceny. W Łodzi w 1912 powstał stały t. żyd. Scala. W Gdańsku w 1934–38 działał zespół żyd. aktorów, założony przez H. Głowińskiego i prowadzony przez znakomitego reżysera, przedtem aktora Trupy Wileńskiej, S. Wajnsztoka. W 1939–41 w getcie warszawskim działały legalnie trzy teatry grające w języku jid.: Eldorado, Nowy Azazel i Melody Palace; oraz dwa grające w języku pol.: Femina i Nowy Teatr Kameralny. Wystawiały one żyd., a także (wbrew zakazom okupanta) pol. i światowe dramaty oraz utwory satyryczne, skierowane przeciwko faszyzmowi. Ponadto organizowano nielegalne występy artystyczne, najczęściej w placówkach opieki społ. Działalność artystyczna w getcie była przejawem oporu cywilnego, dostarczała środków do życia żyd. aktorom, literatom i plastykom. Większość z nich wkrótce zginęła. Pierwszym powojennym przedstawieniem był wieczór pieśni żyd. w wykonaniu D. Blumenfeld, zorganizowany w Lublinie w 1944 dla ocalałych Żydów. W 1946 powstały dwa stałe t. żyd.: w Łodzi (jego dyrektorem została I. Kamińska) i w Dzierżoniowie (potem we Wrocławiu), zaczęły działać trzy wędrowne zespoły. Trzy razy w tygodniu Polskie Radio emitowało dwugodzinne audycje w języku jid., w których występowali żyd. aktorzy. Wraz z postępującą stalinizacją kraju, między 1947 a 1950, odradzająca się kultura żyd. została podporządkowana ideologii komunistycznej. Większość zespołów teatralnych rozwiązano. Przetrwał jedynie Państwowy Teatr Żydowski im. E.R. Kamińskiej, którego siedzibą od 1955 jest Warszawa.
A.C.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Teatr" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl