SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Warszawa

Warszawa [jid.: Warsze, Warsza, Warszoj]. Początki osadnictwa żyd. w W. datowane są na XIII/XIV w. W 1. poł. XV w. istniała ul. Żydowska, synagoga i cmentarz. Z 1483 pochodzi pierwsza informacja o wypędzeniu Żydów z miasta. W 1527 Zygmunt I Stary potwierdził dla W. przywilej de non tolerandis Judaeis, nadany jeszcze przez książąt mazowieckich. Od tego czasu wyznawcy judaizmu zamieszkiwali w W. nielegalnie lub w tzw. jurydykach (tereny prywatne należące do magnatów, nie podlegające magistratowi), np. na Pociejowie czy Marywilu. Mogli natomiast przebywać w mieście podczas obrad sejmowych oraz uczestniczyć w targach i jarmarkach. W 1765 w W. mieszkało ok. 2,5 tys. Żydów. Ich liczba wzrosła znacznie, kiedy uchwałą sejmową z 1775 uzyskali prawo do handlu, propinacji oraz zamieszkiwania na Pradze. W 1780 król Stanisław August Poniatowski, na prośbę Szmula Zbytkowera, zezwolił na założenie cmentarza żyd. (na Bródnie); w tym samym roku wyraził zgodę na osadzenie Żydów w Golędzinowie, sąsiadującym z Pragą. Dzięki temu Praga pod koniec XVIII i na pocz. XIX w. stała się centrum życia żyd. z synagogami, cmentarzem, szkołą. Powstała tam gmina, która mimo rzezi dokonanej przez A. Suworowa w 1794 rozwijała się szybko (w 1796 liczyła ok. 1,5 tys. osób). W 1792 w całej W. mieszkało 6666 osób wyznania mojżeszowego (8,3% ogółu mieszkańców), zaś w 1810 – 14 061 osób (18,1%). Przyrost ten spowodowany był przejęciem miasta przez władze prus., które pozwoliły zalegalizować pobyt wszystkim Żydom, którzy mieszkali w W. w 1796. Byli oni obowiązani do opłacania rocznej daniny za prawo pobytu, zamienionej później na “biletowe” (status prawny ludności żydowskiej). W 1807 wydano pierwsze zarządzenie rugujące Żydów z reprezentacyjnych dzielnic i ulic, podtrzymane i rozszerzone przez władze Księstwa Warszawskiego (marzec 1809) oraz władze ros. Żydzi mieszkali na terenach, które określano terminem “rewir żyd.”, a pod koniec XIX w. zaczęto nazywać “dzielnicą północną”. Mimo ograniczeń, zniesionych dopiero w 1862 (emancypacja), liczba żyd. mieszkańców miasta stale wzrastała: w 1865 wynosiła 77,2 tys. osób (31,7% ogółu mieszkańców), w 1900 – 249,9 tys. (36,4%). W poł. XIX w. Warszawa stała się największym skupiskiem i jednym z ważniejszych centrów żyd. życia kult. i rel., zarówno dla przedstawicieli ortodoksji, jak i zwolenników asymilacji. O specyfice tego centrum świadczyć może wykształcenie się w ciągu XIX w. odrębnej warszawskiej gwary języka jid. Swoje siedziby mieli tu chasydzi z Góry Kalwarii, chasydzi z Warki i in. Zbudowano liczne synagogi, domy modlitwy, łaźnie, powstały dwa duże cmentarze (na Bródnie i przy ul. Okopowej, założony w 1806). Otwarto pierwsze synagogi postępowe, działały Szpital Starozakonnych, tradycyjne i unowocześnione szkoły rel. oraz prowadzące naukę przedmiotów świeckich.
W. była gł. ośrodkiem drukarstwa żyd. w XIX w. Wychodziła prasa asymilatorska (“Jutrzenka”, “Izraelita”) oraz pierwsza gazeta w języku jid. “Warszojer Jidisze Cajtung” (Warszawska Gazeta Żydowska, 1867–68). Żydzi byli twórcami literatury, teatru (w językach pol. i jid.), muzyki i sztuk plastycznych. Warszawscy plutokraci pochodzenia żyd. objęli mecenatem wielu twórców, wspomagali również uczonych (J.G. Bloch, L. Kronenberg, H. Wawelberg). Na przełomie XIX i XX w. wykrystalizowały się podstawowe nurty polit. W czasie rewolucji 1905 rozwinął się ruch robotniczy, wspólnie działały Bund i Organizacja Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej, organizując demonstracje, strajki oraz zamachy bombowe, później zaś – zaczątki związków zawodowych. W Polsce niepodległej, mimo przyrostu bezwzględnego, udział ludności żyd. w ogólnej strukturze wyznaniowej W. spadał: w 1918 było 320 tys. Żydów (42,2% ogółu mieszkańców), w 1921 – 310,3 tys. (33,1%), w 1931 – 352,6 tys. (30,1%), w 1938 – 368,4 tys. (29,1%), do czego przyczynił się większy napływ ludności nieżydowskiej. W. stanowiła nadal największy ośrodek żyd. życia kult., gosp. i polit. w Europie. Tu ukazywała się większość wydawnictw (36,2% wszystkich czasopism żyd. i druków nieperiodycznych wydawanych w Polsce); działały teatry żyd. (Eldorado, Bagatela, Ermitage, Centralny, Nowości, Elizeum i in.), słynne chóry (np. Chór Wielkiej Synagogi na Tłomackiem pod dyrekcją D. Ajzensztadta czy Chór Grossera, założony przez działaczy partii Bund). Funkcjonowało Żydowskie Towarzystwo Muzyczne, zespoły amatorskie i zawodowe, prowadzono kursy muzyczne; tu pod opieką Żydowskiego Towarzystwa Krzewienia Sztuk Pięknych tworzyli artyści żyd., malarze i rzeźbiarze. W. stanowiła również ważny ośrodek żyd. życia naukowego i szkolnictwa; większość central szkolnych ulokowana była w W., a od 1928 prowadził nauczanie Instytut Nauk Judaistycznych. Większość partii i ugrupowań przeniosła po 1918 swoje siedziby do W. W stolicy mieściły się ekspozytury światowych organizacji charytatywnych, samopomocowych i emigracyjnych (B’nai B’rith, Joint). Kres bogactwu żyd. kultury w W. położył wybuch II wojny światowej i okupacja niem. Począwszy od września 1939 rozpoczęły się systematyczne represje wobec Żydów. We wrześniu 1940 utworzono największe na ziemiach pol. getto (w 1940 stłoczono w nim 360 tys. osób, w 1941 – 450 tys.), odgrodzone murem od reszty miasta. Na czele Judenratu stanął A. Czerniaków. Mimo głodu, chorób i wysokiej śmiertelności partie polit. kontynuowały działalność w konspiracji, organizując opór cywilny. W getcie toczyło się życie kult. (koncerty, teatry, wystawy), prowadzono tajne nauczanie, wydawano prasę podziemną. Naukowcy żyd. starali się kontynuować badania, założone zostało archiwum getta (E. Ringelblum). Od lipca 1942, gdy rozpoczęły się deportacje do obozów zagłady, organizacje młodzieżowe zaczęły przygotowania do powstania. Wybuchło ono 19 IV 1943 i było pierwszym zbrojnym wystąpieniem przeciwko hitlerowcom w okupowanej Europie. Po jego zdławieniu, 16 V Niemcy wysadzili gmach Wielkiej Synagogi Templum na Tłomackiem. Likwidacja getta trwała jeszcze do sierpnia. Wielu Żydów ukrywało się po “aryjskiej stronie”, niektórzy nie opuścili miasta po upadku powstania warszawskiego i ukrywając się w ruinach doczekali wyzwolenia.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Od 1947 W. stała się administracyjnym centrum odradzającego się życia żyd., ale ośrodki kultury mieściły się w Łodzi i na Dolnym Śląsku. Fale emigracji (1946, 1949, 1956–57), polityka przymusu asymilacyjnego i represje komunistycznych władz spowodowały, że stolica nie odgrywała po wojnie roli najważniejszego centrum życia żyd. Zamarło ono jednak dopiero po kampanii antysem. w 1968 (marzec 1968). Obecnie w W. działa jedna synagoga, koszerna stołówka, jatka koszerna, Państwowy Teatr Żydowski im. E.R. Kamińskiej, Żydowski Instytut Historyczny (ŻIH). Stolica jest siedzibą władz organizacji żyd., takich jak Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce, Fundacja im. Ronalda S. Laudera, Związek Gmin Żydowskich w Polsce oraz Joint. Działa także Związek Studentów Żydów, klub sportowy. Wydawane są cztery pisma: “Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, “Dos Jidisze Wort – Słowo Żydowskie”, “Jidełe” [jid., Żydek] i “Midrasz”. Spośród niewielu ocalonych budynków i zabytków żyd. najważniejsze to cmentarz żyd. przy ul. Okopowej (dawniej Gęsia), zdewastowany już po wojnie cmentarz na Bródnie, budynek Biblioteki Judaistycznej Instytutu Nauk Judaistycznych (obecnie siedziba ŻIH), synagoga Nożyków z pocz. XX w. przy ul. Twardej, dom studencki Stowarzyszenia “Auxilium Academicum Judaicum” i gmach szkoły rzemiosł Żydowskiej Gminy Wyznaniowej (obecnie siedziba teatru “Baj”) na Pradze.
G.Z.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Warszawa" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl