SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Wilno

Wilno [jid., Wilne, Wilna], stolica Wielkiego Księstwa Litewskiego, obecnie Litwy. Miasto nazywane “Jerozolimą Północy”, stało się jednym z ważniejszych ośrodków żyd. życia rel. i kult. W 1527 otrzymało przywilej de non tolerandis Judaeis, co oznaczało zakaz osiedlania się Żydów. Pomimo tych ograniczeń w poł. XVI w. w W. działali, a nawet mieszkali celnicy, kredytorzy i wielu kupców żyd. W 1551 Żydzi otrzymali prawo zamieszkania na terenie nieruchomości należących do bojarów, co zapoczątkowało szybki rozwój skupiska żyd. Z 1568 pochodzi pierwsza informacja o istnieniu zorganizowanej gminy. Wkrótce powstała synagoga. Na mocy przywileju wydanego przez Władysława IV w 1633 Żydzi mogli zajmować się wszystkimi dziedzinami handlu, propinacją i rzemiosłem. Zezwolono im również na wybudowanie nowej, murowanej synagogi. W tym okresie w W. mieszkało ok. 3 tys. Żydów (ok. 20% wszystkich mieszkańców). Gmina żyd. zdobyła dominującą pozycję w Sejmie Żydów Litewskich.
Miasto stało się jednym z najważniejszych centrów nauki talmudycznej. Do najwybitniejszych uczonych należał rabin Elijahu ben Szlomo, talmudysta, zwolennik rel. racjonalizmu i studiowania nauk świeckich, nieprzejednany przeciwnik chasydyzmu. Na skutek trzeciego rozbioru W. zostało wcielone do Rosji. W XIX w. stało się ważnym ośrodkiem żyd. oświecenia (haskali), kultury świeckiej, a także kolebką życia polit. W 1897 została tu założona partia Bund, Żydzi działali w tworzonej przez J. Piłsudskiego Polskiej Partii Socjalistycznej, popularnej m.in. wśród uczniów tutejszej Szkoły Rabinów. Litewski ruch niepodległościowy poparła zorganizowana w grudniu 1918 konferencja syjon. w Wilnie, a dwóch działaczy syjon., J. Wygodzki (1855–1941) i Sz. Rosenbaum (1860–1934) weszło w skład pierwszego rządu lit. Po I wojnie światowej W. znalazło się w Polsce. W odwecie za współpracę z Litwinami wojsko pol. po zajęciu miasta dokonało pogromu Żydów wileńskich w kwietniu 1919. W okresie międzywojennym W. nadal było ważnym ośrodkiem życia polit., działały tu liczne partie, w tym Bund i folkiści. Stało się centrum kultury tworzonej w języku jid. obejmującej literaturę, prasę, sztuki plastyczne (Jung Wilne), a także życia naukowego (Jidiszer Wisnszaftlecher Institut, 1925–40). W 1800 w Wilnie mieszkało ok. 7 tys. Żydów; w 1897 prawie 64 tys. (41,5% populacji miasta); w 1921 – 46,5 tys. (36%), a w 1940 ok. 80 tys. W 1939 miasto zostało zajęte przez wojska radz.

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Po wkroczeniu Niemców w 1941, lit. organizacje faszystowskie (Szaulisi) dokonały masakry Żydów. We wrześniu tego roku hitlerowcy utworzyli w W. dwa getta, które zostały zlikwidowane dwa lata później, a ich mieszkańcy deportowani do obozu zagłady na Majdanku, do Estonii oraz do obozu pracy w Ponarach. W okolicach W. działała żyd. partyzantka, współpracująca z Armią Czerwoną. Po zakończeniu II wojny światowej miasto zostało ostatecznie włączone do Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Mieszkało tu wówczas kilkanaście tysięcy Żydów. Większość z nich uległa całkowitej akulturacji, wielu wyemigrowało. Obecnie, w niepodległej Litwie, nastąpiło odrodzenie życia kult. i rel., gł. wśród młodzieży. Działa synagoga (z 1903), muzeum żyd., szkoła i inne instytucje kult. Na cmentarz na Zarzeczu przeniesiono część nagrobków ze starego cmentarza, m.in. nagrobek Elijahu ben Szlomo.
H.W.

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Wilno" ?

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl