SERWIS INFORMACYJNY     

SŁOWNIK

Zamość

Zamość [jid.: Zamoszcz, Zamocz], miasto w woj. lubelskim, założone w 1580 przez Jana Zamoyskiego, usytuowane przy szlaku handlowym łączącym Lwów i Wołyń z Lublinem i Warszawą. Główny ośrodek dóbr stworzonej w 1589 ordynacji. Miasto zyskało charakter wieloetniczny i wielokulturowy. W 1585 Zamoyski sprowadził tu Ormian, w 1588 Żydów sefardyjskich ze Lwowa, pochodzących z Włoch i Turcji, a w 1589 Greków z Kaffy. Na mocy otrzymanego przywileju Żydzi uzyskali takie same prawa jak inni mieszczanie. Mogli posiadać nieruchomości na obszarze całego miasta, zagwarantowano im bezpieczeństwo i całkowitą swobodę wyznawania kultu. Otrzymali prawo wybudowania synagogi, mykwy, cmentarza oraz założenia szkoły. Zezwolono im nawet na noszenie broni. W 1602 istniała już ul. Żydowska, a w 1603 synagoga, gmina posiadała także własnego rabina. W 1657 spośród 222 zamojskich domów 19 należało do Żydów, w 1691 było ich już 36.
W XVI w. w Z. przebywali także aszkenazyjczycy, gł. arendarze młynów i myta. Ich liczniejszy napływ nastąpił w XVII w., ostatecznie wchłonęli gminę sefardyjską. Sytuacja ta zmieniła status prawny skupiska żyd. w Z., ponieważ sefardyjczycy nie podlegali władzy zwierzchniej ziemstw i Sejmu Żydowskiego. Na przełomie XVIII i XIX w., w okresie przynależności do Austrii, Z. stał się ośrodkiem żyd. oświecenia. Po kongresie wiedeńskim znalazł się w granicach Królestwa Polskiego. W 1821 został wykupiony przez rząd. Zmiany te nie ograniczyły żyd. życia społ. i kult., działali tu J. Cederbaum i J. Eichenbaum, tworzył autor oświeceniowych komedii S. Ettinger. W Z. urodził się klasyk literatury jid. I.L. Perec, a także działaczka pol. i niem. socjaldemokracji R. Luksemburg. W 1822 mieszkało tu ok. 2,5 tys. Żydów (55% ogółu mieszkańców), a w 1890 – 5,7 tys. (ok. 62%). Zajmowali się gł. handlem i dostawami dla koszar wojskowych. Prawie wszystkie sklepy w mieście były własnością kupców żyd. W okresie międzywojennym miasto spadło do roli prowincjonalnego ośrodka, niemniej ukazywało się tu kilka czasopism żyd., działały organizacje polit. i społ. W 1939 mieszkało tu ok. 12 tys. Żydów (60% ludności miasta).

w internecie

Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Na początku II wojny światowej wielu z nich uciekło do radz. strefy okupacyjnej. W październiku 1939 hitlerowcy powołali Judenrat, wiosną 1941 skoncentrowali ludność żyd. w wyznaczonej części miasta. W kwietniu 1942 na obszarze tym utworzyli getto, w którym stłoczono Żydów z okolicznych miejscowości, a także deportowanych z terenów włączonych do Rzeszy, z Niemiec i Czech, łącznie ok. 9 tys. osób. Wiosną i jesienią 1943 większość z nich wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. W Z. zachowała się część dawnej dzielnicy żyd. z renesansową synagogą zbudowaną ok. 1620 (obecnie biblioteka). Obok znajduje się dom kahalny z XVII w., w którym mieściła się także szkoła (obecnie dom wycieczkowy). Zachował się również budynek mykwy, synagoga z XIX w. oraz kilka kamienic zbudowanych w XVII w. przez kupców żydowskich.
H.W.

Zapraszamy do dyskusji na temat "Zamość"

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl