SERWIS INFORMACYJNY     

TEMAT MIESIĄCA

Odłamy Judaizmu

Historia judaizmu to przede wszystkim dzieje grup, ruchów i odłamów religijnych. Ten stan rzeczy ma wiele przyczyn - pierwsza, to brak dogmatów (jedynym jest wyznanie wiary: "Słuchaj Izraelu, Bóg Twój jest Bogiem jedynym"), druga to fakt, że rytuał jest wynikiem tradycji kształtowanej przez stulecia, trzecia - rozproszenie w krajach wygnania, gdzie judaizm został zasilony przez wpływy zewnętrzne. Nie można też zlekceważyć ani niechęci wyznawców do religii niezrozumiałej w swoim skostnieniu i pragnienia zreformowania jej, ani też dšżenia przywódców religijnych do przejęcia "rządu dusz".

*******

Odłamy judaizmu pojawiły się w II/I wieku p.n.e., czyli w okresie, gdy istniała jeszcze Świątynia jerozolimska. Były to grupy saduceuszy, faryzeuszy i esseńczykow.

Pierwsza z nich, saduceusze powstała w II wieku p.n.e. Grupę tą tworzyli przede wszystkim przedstawiciele arystokracji żydowskiej i najbogatszych warstw społeczeństwa. Głosili że jedyną religijną wartość ma Tora, jako prawo ofiarowane Mojżeszowi na Synaju. Wszystkie inne pisma religijne były przez nich odrzucone, jako wytwór ludzkiego umysłu, a nie prawo boskie. Odrzucali pojęcie nieśmiertelnej duszy ludzkiej, a co za tym idzie - ideę nagrody lub kary w życiu pozagrobowym. Podkreślali jednocześnie wolną wolę człowieka, jego umiejętność samodzielnego odróżniania zła od dobra i wyboru stylu życia.

Druga grupa - faryzeusze - dzięki dyskusjom religijnym, toczonym z Jezusem, najlepiej znana grupa religijna starożytnego Izraela. Ich działalność przypadła na okres bardzo trudny dla judaizmu - kraj znajdujący się pod wpływami hasmonejczyków szybko się hellenizował, pojawiali się liczni wędrowni prorocy, reformatorzy i buntownicy występujący przeciwko władzy kapłańskiej. Aby oprzeć się tym tendencjom, faryzeusze, zdobywszy popularność wśród bardzo szerokich kół społeczeństwa, krzewili religię w jej podstawowej, nakazanej przez Torę formie.

Słowo parasz, od którego pochodzi nazwa faryzeuszy, w języku hebrajskim znaczy oddzielny, osobny. Trudno jednoznacznie stwierdzić, od czego się dystansowali. Można tylko przypuszczać, że stanowili opozycję wobec zwolenników kultury helleńskiej i odstępców od nakazów religii. Byli tym ugrupowaniem, które stało na straży czystości wiary i przestrzegania wszystkich praw zawartych nie tylko w Pięcioksięgu, lecz i w prawie ustnym, które według nich było równoprawne wobec Tory danej Mojżeszowi.

Trzecia grupa, esseńczycy znana jest nie tylko z przekazów historycznych, lecz także dzięki odkryciom rękopiśmiennych zwojów z Qumran. Esseńczycy żyli w grupach, do których wstęp mieli tylko ci, którzy dokonali rytualnej kąpieli oczyszczającej ze wszystkich grzechów. Surowo przestrzegano zasad celibatu i zakazu posiadania własności prywatnej.

Podstawą ideologii esseńczyków była wiara w rychłe nadejście końca świata, który przeżyją wyłącznie ich członkowie. Drugą cechą ich wiary było przekonanie, że cały świat dzieli się na zwalczające się nieustannie dwa obozy - dobro i zło, przy czym człowiek nie ma możliwości dokonania jakiegokolwiek wyboru pomiędzy nimi - zostaje "z góry" predestynowany do zbawienia czy potępienia.
Wiele z idei głoszonych przez esseńczyków odnajdujemy w naukach Jezusa - chrzest, pojęcie grzechu, który wymazać może jedynie spowiedź i pokuta, lekceważący stosunek do dóbr i bogactwa, celibat i pokorę. Dlatego wielu badaczy skłonnych jest twierdzić, że 20 lat o których milczą ewangelie, Jezus spędził nad Morzem Martwym, w komunie esseńczyków i że ta grupa pustelników odcisnęła ogromne piętno na twórcy chrześcijaństwa.

Po upadku Świątyni w 70 roku n.e., życie religijne Żydów skupiło się wokół synagóg oraz centrów myśli religijnej i filozoficznej, gdzie przez ponad pięćset lat kodyfikowano i spisywano prawo ustne, tworząc Misznę i Gemarę, czyli Talmud, który przez setki lat miał stać się wykładnią nie tylko religii, lecz także etyki i praw rządzących normami społecznymi.

Dla głęboko wierzącego Żyda, Biblia i Talmud stanowiły dwa filary, na których opiera się całe życie. Dlatego, że Biblia to słowa boskie, a Talmud stanowi ich pełny komentarz, strzegący przed jakimkolwiek odstępstwem od praw wiary.

Jednak już w IX wieku do głosu doszli oponenci takiego rozumowania. Kierowani przez Anana ben Dawida, znani pod nazwą karaitów (Ludzi Pisma), odrzucili prawo rabiniczne, koncentrując się wyłącznie na tekście Biblii, którą traktowali jako jedyne źródło prawdy. Zwalczani przez przedstawicieli judaizmu rabinicznego, rozproszyli się po całym ówczesnym świecie, silne gminy tworząc w Anatolii i na Krymie. Stamtąd przez południową Europę, dotarli w XIV wieku na teren Polski, osiedlając się w okolicach Wilna, Trok, a także Łucka i Halicza. Do wybuchu drugiej wojny światowej były to najsilniejsze ośrodki kultury karaickiej. Kilkusetletni pobyt wśród ludności tatarskiej i tureckiej silnie wpłynął na ich kulturę - różniącą się w znaczny sposób od żydowskiej, zarówno zwyczajami, strojem, architekturą oraz językiem. Karaici na co dzień mówią językiem będącym mieszaniną języków zachodniej Azji - jednak językiem liturgii pozostał starohebrajski. Mimo wspólnych korzeni, karaici i żydzi nigdy nie tworzyli wspólnot, gmin czy związków, które zniwelowałyby różnice między nimi.

Niezmiernie ważne dla rozwoju judaizmu były dwa wieki XVII i XVIII. To wówczas starły się najpotężniejsze idee mesjanistyczne i oświeceniowe, odciskając ślad na późniejszym kształcie religii.

Pierwszym ruchem mesjanistycznym był sabataizm, kierowany przez Sabataja Cwi (1626-1676), słynnego kabalistę i talmudystę. Dzięki swemu wiernemu wyznawcy i prorokowi, Natanowi z Gazy, szybko zdobył rzesze wiernych czcicieli, widzących w nim oczekiwanego mesjasza. Ich fanatycznej wiary nie zachwiał nawet fakt, że w 1666 roku Sabataj Cwi odrzucił judaizm i przyjął islam. Sabataizm odrzucał religijność, na rzecz bezpośredniego kontaktu z Bogiem. Jednak nie to było jedyną przyczyną niepokoju wyznawców tradycyjnego judaizmu. Sabataiści głosili konieczność istnienia zła, jako przejawu dwoistości istoty Boga. Czynienie zła miało być więc spełnieniem woli Stwórcy.
O sto lat młodszy Jakub Frank, (1726-1791) w 1755 roku ogłasza się następcą Sabataja Cwi i rozpoczyna działalność na Podolu, Wołyniu i Litwie. Pomimo klątwy, jaką ortodoksi rzucili na frankistów, ci szybko znaleźli poparcie nie tylko u władz państwa, lecz także wśród kleru. Duchownym przedstawiono założenia religijne ugrupowania, akcentując równoległość wątków żydowskich i chrześcijańskich (w tym chrzest) istniejące w swojej doktrynie. Dzięki temu, Kościół wyraził zgodę na działalność frankistów i aktywnie włączał się w masowe wstępowanie frankistów do grona chrześcijan. Z biegiem czasu, frankizm coraz bardziej pogrążał się w herezji sabataizmu i powszechnej anarchii. Po śmierci Franka, ruch całkowicie zniknął.

Na Wołyniu także powstał chasydyzm, ostatni wielki ruch mistyczny, założony przez Baal Szem Towa w XVIII wieku. Początkowo był reakcją i opozycją wobec skostniałego judaizmu rabinicznego, gdzie ponad bezpośrednie doświadczenie religijne stawiano sztywny rytuał. W odróżnieniu od tego, dla chasydów najistotniejsza była osobista rozmowa z Bogiem, prowadzona własnymi słowami, lub ekstatyczną pieśnią. Ważny staje się osobisty przykład przywódcy (cadyka), nie tylko charyzmatycznego przywódcy, lecz także niedościgłego wzoru pobożności, pokory i sprawiedliwości. Wielu cadykom przypisywano ponadprzeciętne właściwości - robienie cudów, uleczanie, jasnowidztwo, lecz wszyscy oni, w oczach współwyznawców, obdarzeni byli darem rozumienia świata poprzez bliski kontakt z Bogiem.

W czasie, gdy na wschodzie Europy rozwijały się ruchy ezoteryczne, mistyczne, na zachodzie dominowały ideały Wielkiej Rewolucji Francuskiej, a zwłaszcza jej naczelne hasło równości ludzi, bez względu na ich rasę, majątek, czy urodzenie. Zgodnie z nim na terenie Niemiec rozwija się ruch oświecenia żydowskiego, zwanego haskala. Zwolennicy tej idei głosili konieczność wyjścia z zamknięcia stworzonego przez rygorystyczną wiarę, kształcenie się w świeckich szkołach, uczenia się wielu dziedzin wiedzy, do tej pory uznanych za zakazane dla religijnych Żydów. Przy wierności dla judaizmu, Żydzi powinni utożsamiać się z narodami, wśród których żyją.

Najbardziej tajemniczą grupą wśród Żydów są Felasza, podający się za potomków jednego z zaginionych plemion Izraela. "Odkrył" ich i opisał w 1790 roku James Bruce.
Żyjący w górach północno-zachodniej Etiopii, odcięci od świata i wszelkich nurtów religijnych, są wyznawcami judaizmu, w jego najstarszej, pierwotnej formie. Ich święte księgi spisane są w staroetiopskim języku gyyz, nie znają Talmudu, bo osiedli w Etiopii, zanim skodyfikowano Misznę i Gemarę. Pomimo kilkusetletnich prześladowań ze strony innych plemion zamieszkujących kraj, misjonarzy wielu wyznań "cywilizujących" Abisynię, a na koniec rewolucjonistów Hajle Mariam Mengystu, Felasza zachowali swoją odrębność. W czasie wojny domowej w Etiopii, i klęski głodu, Felasza razem z innymi Etiopczykami starali się znaleźć schronienie w Sudanie. Stamtąd udało się ich przetransportować do Izraela.

(kw)

Zapraszamy do dyskusji na temat "Odłamy Judaizmu"

60. ROCZNICA OTWARCIA OBOZOWYCH BRAM

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl