SERWIS INFORMACYJNY     

Ślady i Judaica

Jarosław


Atrakcje turystyczne
Miasto wyróżnia się mieszanką religijno-narodowościową godną Kresów Rzeczypospolitej: barokowy kościół Świętego Ducha z XVII w.; greckokatolicka cerkiew Przemienienia Pańskiego z I połowy XVIII w.; prawosławna cerkiew Opieki Najświętszej Marii Panny z XVI w.; klasztory projektowane przez architektów włoskich (J. Briccia, J. Solariego, T. Belottiego) – Jezuitów (1582–1594), przebudowywany (m.in. mur z posągami); Dominikanów z kościołem Matki Boskiej (1629–1635); Benedyktynek z kościołem śś. Mikołaja i Stanisława (1622–1624); Reformatów z kościołem św. Franciszka (1710–1716). Wspaniały jest rynek z późnorenesansowymi kamienicami podcieniowymi (m.in. kamienicą Orsettich) oraz ratuszem.


Jarosław
Żydzi trafili do Jarosławia w czasach Kazimierza Wielkiego. Z tego przynajmniej okresu pochodziły wedle świadectw sprzed II wojny światowej najstarsze nagrobki na kirkucie. Pierwsza pewna wzmianka datowana jest na 1464 r. Inaczej niż w sąsiednim Przemyślu, osadnictwo żydowskie w Jarosławiu napotykało przeszkody ze strony ówczesnych władz miasta. Warto zacytować charakterystyczny dokument z 1571 r. (przywilej Zofii z Odrowążów Kostkowej dla Jarosławia): (...) uważając przeto u siebie, iż mnogość żydów w mieście mieszkających nigdy nic dobrego ludziom chrześcijańskim nie przynosi, owszem większą szkodę i utratę, gdyż to ich umysły są szukać nieszczęścia chrześcijańskiego (...), postanawiamy i zachowane mieć chcemy, aby w przyrzeczonem mieście naszem Jarosławiu więcej nigdy żydów nie było, tylko dom jeden, a najwięcej dwa, i to takich, którzy by się żadnymi handlami oprócz pracy swej nie bawili. Podobne akty wydano jeszcze w 1614, 1625 i 1676 r. (ostatni – Jan III Sobieski). Ale to właśnie Jarosław stał się centrum samorządności żydowskiej w I Rzeczypospolitej – w latach od 1630 do około 1750 r. był siedzibą Sejmu Czterech Ziem (Waad Arba Aracot).
W XIX wiek Jarosław wkroczył jako podupadłe miasto z silnie rozwijającym się – jak i na całej małopolskiej czy podkarpackiej prowincji – chasydyzmem. Hitlerowcy zajęli miasto 28 IX 1939 r., wypędzając starozakonnych za San do strefy okupacyjnej ZSRR. Wielu z wygnanych zginęło tam w chwili ataku Niemiec w czerwcu 1941 r.

Synagoga Duża
Zbudowana w 1811 r., przetrwała w bardzo dobrym stanie. Zwraca uwagę wielkość gmachu opartego na planie kwadratu 25 na 25 m. W 1963 r. przekazano ją Liceum Plastycznemu im. Wyspiańskiego. Sala główna, ze sklepieniem typu halowego podpartym czterema filarami (była tu niegdyś bima), służy celom ekspozycyjnym szkoły. Nie ma zabytkowego wyposażenia. Zniszczono wystrój, m.in. polichromie. Korzystny wygląd synagoga zawdzięcza remontowi w 1990 r. Ułożono wówczas nowy dach i poddano konserwacji babiniec.
Budowle wokół stanowią zwarty kompleks zabudowy dzielnicy żydowskiej.
Przy ul. Opolskiej 12 (faktycznie na pl. Bożnic), %16 6211428 (do szkoły). Woźni raczej nie nawykli do odwiedzin turystów.

w internecie

Teksty prezentowane obok pochodzą z przewodnika Śladami Żydów polskich" autorstwa Adama Dylewskiego, wydanego przez wydawnictwo "Pascal".
Synagoga Mała
Jest to mała bóżnica z 1900 r. „Mała” w skali Jarosławia oznaczało niegdyś tysiąc miejsc siedzących. Dzisiejszy wygląd zniekształciła rozbudowa w latach 1969–1973. Była tu główna sala modlitwy (od północy) i przedsionek z umieszczonym nad nim babińcem (od południa). Wszystko to zmieniono podczas wspomnianej rozbudowy. Jedynie występ w ścianie wschodniej wskazuje, gdzie znajdował się aron ha-kodesz. Od lat 70. XX w. obiekt służył Pracowniom Konserwacji Dzieł Sztuki. Dziś czeka na wynajęcie.

Synagoga Mała, foto: A.Olej&K. Kobus:

Z tyłu synagogi Dużej, ale trzeba iść naokoło – najkrócej przez sień domu przy Opolskiej 6.

Inne judaika
Jest jeszcze jeden ślad po bóżnicy w Jarosławiu. W kamienicy na rynku (nr 17), w zaadaptowanej sali cechów na piętrze, nabożeństwa odbywały się do 1939 r. Do dziś obejrzeć można charakterystyczne wysokie okna w głębi podwórza.
Przy ul. Tarnowskiego 1 stoi piętrowy budynek na planie litery „T” – neoklasycystyczny gmach Towarzystwa Żydowskiego „Lad Charyjcym”, wzniesiony według projektu S. Kormana.


Sejm Czterech Ziem
Samorząd żydowski, wieńczący niejako tradycyjny ustrój gminny, był w Polsce dziełem odgórnym. Dwór królewski potrzebował scentralizowanego organu nadzorującego ściąganie podatków od Żydów. Pierwszą inicjatywą było ustanowienie w 1503 r. urzędu rabina generalnego dla poszczególnych ziem. Podległe każdemu z rabinów gminy zrzeszone były w ziemstwa, których liczba ostatecznie ustaliła się na cztery – Wielkopolska, Małopolska, Ruś i Litwa. Organ skupiający te cztery reprezentacje – Sejm Czterech Ziem (Waad Arba Aracot) – ukonstytuował się w 1581 r., gdy Żydzi zobowiązali się opłacać specjalny podatek, zwany pogłównym żydowskim. Oficjalną siedzibą był Lublin – ważne centrum handlowe, ale obrady odbywały się także w innych miastach, szczególnie w Jarosławiu. Sejm żydowski miał odrębne uprawnienia sądownicze i był jedynym pośrednikiem między królem Obojga Narodów a jego żydowskimi poddanymi. Został rozwiązany w 1764 r., kiedy to Sejm Rzeczypospolitej doszedł do wniosku, że Waad nie spełnia swojego podstawowego zadania, tzn. nie prowadzi polityki fiskalnej. Istniało również przedstawicielstwo Żydów Wielkiego Księstwa Litewskiego – Waad Medinat Lita (Rada Kraju Litwa).

Czy chcesz się wypowiedzieć na temat "Jarosław" ?
Małopolska
 - Biecz
 - Bobowa
 - Brzesko
 - Dukla
 - Dąbrowa Tarnowska
 - Jarosław
 - Kraków i Kazimierz
 - Lelów
 - Lesko
 - Leżajsk
 - Nowy Sącz
 - Oświęcim
 - Przemyśl
 - Rymanów
 - Rzeszów
 - Sanok
 - Sieniawa
 - Tarnów
 - Łańcut
Podlasie
 - Białystok
 - Krynki
 - Sejny
 - Tykocin
Warszawa
 - Ferma w Grochowie-Witolinie
 - Pomnik Bohaterów Getta
 - Pomnik Żegoty
 - Sienna 55 - Złota 62
 - Synagoga Nożyków
 - Synagoga na Pradze
 - Szpital Dziecięcy Bersohnów i Baumanów
 - Szpital Starozakonnych
 - Szpital Starozakonnych na Pradze
Ziemia lubelska
 - Izbica
 - Kazimierz Dolny
 - Kock
 - Kraśnik
 - Lubartów
 - Lublin
 - Parczew
 - Sobibór
 - Szczebrzeszyn
 - Włodawa
 - Zamość
 - Łęczna

GMINA ŻYDOWSKA NA WYBRZEŻU

KALENDARIUM

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA

Instytut Adama Mickiewicza, Wiejska 12a, 00-490 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl