|
Jarosław
Miasto powiatowe w województwie podkarpackim, położone nad rzeką San.
Warto zobaczyć:
XVII wieczna kamienica Orsettich
kościół oo. jezuitów z 1571 – obecnie kolegiata
kościół św. Mikołaja
klasztor ss. benedyktynek z 1615
kościół pw. Matki Bożej Bolesnej oo. dominikanów
klasztor oo. dominikanów z XVII w.
cerkiew prawosławna z XVIII w.
synagoga z XIX w.
w okolicy: pałace w Zarzeczu, Sieniawie, Wysocku oraz drewnianą siedemnastowieczną cerkiew w Chotyńcu.
Ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Jarosławia sięgają VIII wieku, kiedy prawdopodobnie istniała tu osada handlowa, o czym świadczą wykopaliska archeologiczne i czemu sprzyjało dogodne położenie nad spławną rzeką oraz na linii szlaku solnego i bursztynowego łączącego Wschód z Zachodem. Pochodzenie nazwy wiązano z księciem ruskim Jarosławem, ojcem królowej Dobrogniewy, żony króla polskiego Kazimierza Odnowiciela. Według legendy, włączając do swego państwa Grody Czerwieńskie założył osadę w 1031 nadając jej swoje imię. Brak jednak historycznych śladów potwierdzających tę legendę.
Pierwsza wzmianka o Jarosławiu pochodzi z 1152 roku. Do połowy XIV wieku miasto wchodziło w skład księstwa halicko-włodzimierskiego. w 1349 zostało włączone do Korony przez króla Kazimierza Wielkiego, a w 1375 Władysław Opolczyk, palatyn Ludwika Węgierskiego, nadał mu magdeburskie prawa miejskie. Na rynku wzniesiono ratusz oraz kościół pw. Wszystkich Świętych (rozebrany w XIX wieku przez Austriaków po uprzednim zawaleniu się wieży). Miasto otoczono murami obronnymi, których ślady przetrwały do dziś. W 1387 królowa Jadwiga podarowała Jarosław zamożnemu rodowi Tarnowskich. Następnie na drodze dziedziczenia i koligacji małżeńskich Jarosław znajdował się w rękach m.in. Odrowążów, Kostków, Ostrogskich, Lubomirskich, Sieniawskich, Zamojskich, Sanguszków, Czartoryskich. Największym jarmarkiem był trwający cztery tygodnie jarmark sierpniowy, zwany „wielkim” lub po prostu „jarosławskim”, na który przybywali kupcy z Europy i Wschodu, niektórzy z nich zostawali na dłużej, niektórzy polonizowali się i zostawali na stałe. W XVI i XVII wieku Jarosław był także ważnym portem rzecznym, gdyż Sanem spławiano towary do Gdańska. W 1575 w mieście powstało Collegium jezuickie, czyniąc z miasta ważny ośrodek intelektualny regionu, chociaż wg badań historycznych budynek Collegium znajdował się pierwotnie poza granicami miasta. Ślady dawnej świetności przetrwały w postaci charakterystycznej zabudowy i architektury kupieckich kamienic z wielkimi podziemiami służącymi do przechowywania towarów.
Najtrudniejszy w dziejach miasta był wiek XVII, kiedy przez cały kraj przetaczały się kolejne wojny i najazdy Tatarów, Turków, Szwedów i Kozaków. Czasy zaborów przyczyniły się do dalszego upadku miasta odcinając możliwość uprawiania handlu aż do roku 1860, kiedy Galicja otrzymała swoją autonomię i zaczęła się rozwijać kolej na linii Kraków-Lwów. Wzniesiono wówczas szereg budynków o charakterze publicznym, założono park miejski. Jarosławianie czynnie brali udział w walkach niepodległościowych, na uwagę zasługuje Leon Czechowski, który wraz z grupą mieszkańców Jarosławia walczył w powstaniu listopadowym w 1831 i uczestniczył w ataku na Belweder, a później niezłomnie walczył do końca swych dni o wolność Polski. Dowódca ruchu konspiracyjnego, cudem przeżył w 1846 zmasakrowany przez chłopów (rzeź galicyjska), uczestnik Wiosny Ludów, major w legionie siedmiogrodzkim, powstaniec styczniowy, zmarł w 1888w Jarosławiu, a jego pogrzeb przekształcił się w manifestację narodową.
Kolejne zniszczenia przyniosła I wojna światowa, jednak po odzyskaniu niepodległości w 1918 nastąpił dynamiczny rozwój. W 26 tys. Jarosławiu w okresie międzywojennym stacjonowało 12 tys. wojska. Miasto zyskało szereg udogodnień podnoszących standard życia, powstało wiele drobnych zakładów przemysłowych.
Wojska niemieckie wkroczyły do Jarosławia już 10 września 1939, wojska sowieckie wyzwoliły miasto 27 lipca 1944. Wycofujący hitlerowcy zdążyli jeszcze wysadzić w powietrze dworzec kolejowy, pocztę, szkoły podstawowe, elektrownię, kościół i klasztor ss. benedyktynek. Czas okupacji to czas terroru i eksterminacji miejscowych Żydów, walk o wolność i zbiorowych egzekucji, niszczenia i grabieży dorobku kultury. W pierwszym transporcie do obozu w Auschwitz byli uczniowie jarosławskich szkół średnich aresztowani 20 maja 1940.
|
Wzmianka o Żydach pochodzi z 1571 roku, kiedy Zofia Tarnowska, ówczesna właścicielka miasta, wprowadziła zasadę „non tolerandis Judaeis”, czyli prawo zabraniające Żydom osiedlania się w murach miasta. Zamieszkiwali oni zatem tereny tzw. przedmieścia ruskiego za bramą Pełkińską.
Prawdopodobnie pojawili się dużo wcześniej, o czym świadczą niejednoznaczne ślady w aktach archiwum miejskiego, informujące o dwóch Żydach zamieszkujących Jarosław w 1561. Jednak nie ma dokumentów potwierdzających ich wcześniejszą obecność. Zakaz wydany przez Tarnowską nie był ściśle przestrzegany, o czym świadczyć może fakt, że był ponawiany i przez księżnę Annę Ostrogską w 1630 i przez króla Jana III Sobieskiego w 1676.
Żydzi osiedlający się w Jarosławiu, bądź na jego przedmieściach, podlegali przemyskiej gminie wyznaniowej istniejącej już od XVI wieku. Na przemyskim kirkucie chowali również swoich zmarłych. Zajmowali się handlem zbożem, prowadzili karczmy, sprzedawali artykuły kolonialne. Na przełomie XVII i XVIII wieku istniała w Jarosławiu ulica Żydowska – w północno-zachodniej części śródmieścia. U schyłku XVII wieku powstał kirkut za Bramą Pełkińską. Zgodę na jego utworzenie wydał w 1700 Sejm Żydowski. W 1704 wybrano pierwszego rabina jarosławskiego imieniem Jeszaja, który pochodził w Krakowa. W 1738 w Jarosławiu mieszkało ponad sto rodzin żydowskich, społeczność ta konsekwentnie dążyła do uniezależnienia się od kahału przemyskiego, co stało się ostatecznie w 1774. Pierwszym rabinem niezależnego kahału jarosławskiego był rabin Jehoszyja Horowitz. Od 1785 do gminy jarosławskiej należały okoliczne wsie, a liczba Żydów wzrastała. Wzniesiono synagogę.
Synagoga Mała. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Brak dokładnych informacji dotyczących jej powstania (wg M. Orłowicza wzniesiono ją z materiału pochodzącego z rozebranej na skutek zawalenia się wieży kolegiaty Wszystkich Świętych, jednak hipoteza ta poddawana jest w wątpliwość). Wiadomo, że w 1810 zawiązał się komitet budowy synagogi. Przewodniczył mu Naftali Herz syn Samuela Charifa, który niebawem przystąpił do budowy i ukończył ją w roku 1811.
W Jarosławiu działały towarzystwa żydowskie, najstarszym z nich było działające jeszcze przed założeniem kahału towarzystwo pogrzebowe „Chewra kedisza” zajmujące się opieką nad zmarłymi, z czasem podejmowało również działalność charytatywną. Miało ono charakter religijny i wymagało wielkiej dyscypliny od swoich członków rekrutujących się z najzacniejszych obywateli żydowskich. Innym towarzystwem religijnym było „Szorim labojker” koncentrujące uwagę głównie na poznawaniu pism i nauce religii. Każde z towarzystw miało swoją modlitewnię.
Pierwszy cmentarz żydowski zaczęto budować w 1700 na tzw. przedmieściach pruskich za bramą pełkińską, kilka kilometrów od miasta. Założenie kirkutu było wyłomem wobec nakazu z 1636 by grzebać wszystkich zmarłych Żydów jarosławskich w Przemyślu. W czasie okupacji kirkut został zniszczony, macewy, niektóre o dużej wartości historycznej i artystycznej zostały przez hitlerowców wykorzystane do utwardzania dróg. Kirkut zajmuje obecnie ok. 1, 85 ha, jest nieogrodzony i zarośnięty. Znaleźć go można przy bocznej drodze prowadzącej do skrzyżowania z traktem Jarosław-Wygarki. Zachowało się tylko kilkanaście macew zgrupowanych w południowo-wschodniej części cmentarza. Najstarsza z nich pochodzi z 1850. Na cmentarzu znajdują się nieoznakowane groby Żydów rozstrzelanych przez hitlerowców.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Jarosław"
|
mapa miejsc
|