|
Przemyśl
Miasto powiatowe w województwie podkarpackim, położone na pogórzu nad rzeką San, u wejścia do tzw. bramy przemyskiej otwierającej drogę na Wschód. Jest to ostatnie pasmo pogórzy w rejonie Karpat Zachodnich.
Warto zobaczyć:
- szlak fortów „Twierdzy Przemyśl”
- zabytkowy rynek
- zamek na wzgórzu
- katedrę rzymskokatolicką z barokowym wystrojem i gotyckim prezbiterium
- barokowy kościół i klasztor karmelitów
- barokowy kościół i klasztor reformatów
- klasztor sióstr benedyktynek
- barkowy kościół franciszkanów z freskami Stanisława Stroińskiego
- katedrę greckokatolicką (od 1991; wcześniej: kościół jezuicki, następnie od XIX kościół garnizonowy pw. Serca Jezusowego)
- dworek Stanisława Orzechowskiego
- wieżę zegarową
- kopiec tatarski
- mury obronne przy ul Waygarta i ul. Basztowej
Rys historyczny
Ziemia przemyska zasiedlona była już w czasach prehistorycznych, na podstawie badań archeologicznych wiadomo, że w czasach cesarstwa rzymskiego w obrębie dzisiejszego miasta istniała osada handlowa położona przy uczęszczanym szlaku czarnomorsko-bałtyckim. Najstarsza wzmianka pochodzi z 981, z ruskiej kroniki mnicha Nestora a dotyczy wyprawy księcia kijowskiego Włodzimierza na Lachów, kiedy to Przemyśl został przyłączony na krótko do Rusi. Za czasów panowania władcy polskiego Bolesława Chrobrego gród ten należał do najważniejszych w monarchii piastowskiej. Ok. 1018 Chrobry wzniósł kamienny kościół – rotundę wraz z książęcym palatium, których pozostałości można podziwiać na wzgórzu zamkowym. W kolejnych stuleciach miasto przechodziło z rąk do rąk będąc miejscem ścierania się wpływów politycznych Polski, Rusi i Węgier. W XIII wieku gród zamieszkiwali Polacy, Rusini, Niemcy, Żydzi, Tatarzy i Ormianie. Około roku 1320 Przemyśl otrzymał prawo magdeburskie nadane przez księcia Lwa II.
Po wygaśnięciu halicko-włodzimierskiej linii Rurykowiczów władzę w księstwie objął książę mazowiecki Bolesław, władający jako Jerzy II. Za jego rządów w Przemyślu utworzone zostało biskupstwo łacińskie (1340). Po śmierci Jerzego II pozostającego w przyjaźni z władcami polskimi Przemyśl przeszedł w ręce króla Kazimierza Wielkiego. Nastał czas dynamicznego rozwoju miasta, ożywionej wymiany handlowej, spławiania Sanem towarów do Bydgoszczy, Torunia i Gdańska. Wzrosłą liczba ludności, w tym wybitnych rzemieślników, kupców – także obcokrajowców. Pod koniec XIV wieku pojawiły się w mieście pierwsze cechy. Miasto zostało obwarowane wysokim murem z 9 basztami i 3 bramami wjazdowymi, jako że na miasto nieustannie napadali Tatarzy i Wołosi. W drugiej połowie XVI wieku wzniesiono renesansowy ratusz – zburzony w XVIII przez Austriaków.
W wieku XVII liczne wojny i pożary przyczyniły się do upadku miasta, który pogłębił się w czasie zaborów. Przemyśl został wcielony do nowo utworzonej prowincji cesarstwa austro-węgierskiego tzw. Królestwa Galicji i Lodomerii i stał się stolicą cyrkułu. Z rozkazu zaborców rozebrano ratusz, całą zachodnią pierzeję rynku oraz mury obronne. Po kasacie zakonów – pozostałe po nich budynki zburzono bądź wykorzystywano do innych celów, np. przekazując je wojsku, lub tworząc niemieckie szkoły. Austriacy sprzedali miasto hrabiemu Ignacemu Cetnerowi, przez co utraciło ono status miasta królewskiego. Cesarz Józef II wykupił je ponownie w 1783 nadając nowe prawa, przywileje i herb.
Zamek. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Pewne ożywienie nastąpiło w wieku XIX, wraz ze wzrostem dążeń niepodległościowych, tworzeniem się ruchu konspiracyjnego oraz ze zmianami gospodarczymi wiążącymi się z rozwojem linii kolejowych łączących miasto z Wiedniem i Lwowem. W 1973 Austriacy zapoczątkowali budowę „twierdzy Przemyśl” - jednej z największych w ówczesnej Europie, miasto zostało otoczone dwoma pierścieniami – wewnętrznym liczącym 15 km obwodu, oraz zewnętrznym liczącym 45 km obwodu, podzielonym na 6 odcinków obronnych usytuowanych na 17 wzgórzach otaczających Przemyśl. W czasie I wojny światowej armie zaborcze toczyły ciężkie boje, zginęło kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy. Twierdza przeszłą 3 oblężenia, poddała się 22 marca 1915 r. kiedy załodze zabrakło wody. Komendant twierdzy gen. Herman Kusmanek oddał ją Rosjanom niszcząc wcześniej najważniejsze forty, sprzęt i mosty. 3 czerwca 1915 Przemyśl jednak znów został odbity przez wojska austriackie, a Rosjanie wycofali się. Przemyśl tamtych lat pojawia się jako tło wydarzeń w IV tomie „Przygód dobrego wojaka Szwejka”.
Miasto zostało uwolnione 1 listopada 1918, powołano do życia lokalną władzę złożoną z przedstawicieli ludności polskiej, żydowskiej i ukraińskiej. Jednak Ukraińcy łamiąc umowy zaczęli rozbrajać polskie oddziały i zajmować miasto. Lewobrzeżna część miasta zdołała się obronić dzięki bohaterskiej postawie młodzieży – w 1938 społeczeństwo upamiętniło ich walkę pomnikiem „Orląt Przemyskich”. Pomnik ten zniszczony w czasie II wojny odbudowano dopiero w 1994.
Przemyśl, ul.Dworskiego. Foto: A.Olej&K. Kobus
W okresie międzywojennym Przemyśl należał do największych miast w województwie lwowskim, jednak do dawnej świetności nie zdołał już powrócić. W czasie II wojny światowej, na skutek granic wyznaczonych w pakcie Ribbentrop-Mołotow miasto znalazło się w dwóch strefach okupacyjnych: Zasanie – w rękach hitlerowskich Niemiec, a prawobrzeżny Przemyśl w rękach sowieckich. Stan ten trwał do 28 czerwca 1941, kiedy władzę całkowicie przejęli Niemcy. W czasie działań wojennych zniszczeniu uległo ok. 40% zabudowy miasta, największe straty poniosła inteligencja prześladowana zarówno przez sowietów jak i przez hitlerowców. Ponad 23 tysiące osób zostało zamordowanych, kilkanaście tysięcy wywiezionych. Po wyzwoleniu z okupacji niemieckiej 27 lipca 1944 Przemyśl przeżywał okres burzliwych starć i ataków ukraińskich nacjonalistów. W wyniku decyzji jałtańskich w rejonie miasta osiedlali się Polacy wygnani z kresów, a ludność ukraińska była przesiedlana na zachodnie Ziemie Odzyskane, co nieuchronnie prowadziło do konfliktów. Normalizacja nastąpiła w latach 50 tych. W latach 1975-1998 Przemyśl był miastem wojewódzkim.
Żydzi Przemyśla
Pierwsze ślady obecności Żydów w Przemyślu pochodzą z XV wieku, kiedy zaczęli się oni osiedlać - zapewne na mocy przywileju Kazimierza Wielkiego nadanego Żydom w 1367 - na Rusi i w Małopolsce. Skupiali się głównie w północno-wschodniej części miasta, w obrębie murów obronnych. Według spisu z 1542 w Przemyślu żyło 18 rodzin żydowskich, wśród nich jeden szklarz i jeden medyk. Liczba ta jednak szybko wzrastała. Zachowała się legenda dotycząca biskupa Mikołaja Błażejowskiego (1452-1474). Kiedy biskup przechadzał się po Zasaniu, poprosił gp biedny Żyd o pomoc dla rodzącej żony. Dostojnik miał wejść do żydowskiego domu, włożyć położnicy na palec swój pierścień i w ten sposób przyczynić się do dobrego rozwiązania. Pierścień ten zwany odtąd „pierścieniem położnic” przechowywany był później przez kapitułę katedralną i wypożyczany potrzebującym jeszcze w XIX wieku. Zygmunt August udzielił w 1559 roku przywileju na swobodne osiedlanie się Żydów w Przemyślu i zajmowanie się handlem. Wraz z otrzymaniem tego przywileju zaczęli starać się o wzniesienie synagogi, o czym wiadomo z dokumentów procesowych Barbary Krasickiej i Anny Korytowskiej. Domagały się one od gminy zwrotu gruntu, jaki ich ojciec podarował swojej kochance - pewnej Żydówce, a który z czasem stał się własnością gminy. Sprawa dotarła do króla, który zarządził, że w sprawie synagogi jak i cmentarza Żydzi mogą odpowiadać tylko na sądzie nadwornym królewskim, wobec czego proces musiałby być na nowo wytoczony, co pociągało za sobą znaczące koszty.
Trudno ustalić datę budowy pierwszej synagogi. Była ona drewniana, wzmianki o ulicy wiodącej do synagogi pojawiają się w aktach miejskich z 1559, a z 1560 o żydowskim domu kahalnym. Pierwsza wzniesiona oficjalnie i zgodnie z prawem bóżnica zbudowana była w 1570, jednak służyła zaledwie 20 lat. W latach 90-tych XVI wieku gmina żydowska rozpoczęła u władz kościelnych starania o zezwolenie na budowę murowanej bożnicy. Zgodę tę otrzymała i nową synagogę utrzymaną w stylu renesansowym, z attyką wzniesiono w 1594. Przy świątyni funkcjonowała mała szkoła i akademia talmudyczna dla starszych chłopców. W budynku synagogi mieściła się również izba kahalna służąca do zebrań starszych gminy. Budynek został całkowicie zniszczony w trakcie walk niemiecko-sowieckich w 1941.
Kolejni królowie potwierdzali nadane wcześniej przywileje i nadawali sami nowe, tak, że przemyska gmina cieszyła się całkowitą niezależnością. I tak np. Stefan Czarniecki, nadał Żydom przywilej więzienia swoich współwyznawców, wyznaczania im kary chłosty, a nawet obcinania uszu, natomiast w przywilejach nadanych przez króla Władysława IV z 1638 pojawia się tytuł „archirabina ziemskiego przemyskiego” potwierdzający zwierzchnictwo gminy przemyskiej nad pozostałymi gminami żydowskimi w tej części Polski.
|
Konflikty, do jakich dochodziło pomiędzy społecznością żydowską a polską, rozgrywały się na tle ekonomicznym, choć wykorzystywano w tych sporach również retorykę religijną. Liczne przywileje dla Żydów doprowadziły do tego, że zmonopolizowali oni drobny handel, eliminując stopniowo mieszczan i kupców przemyskich z rynku, co było głównym powodem skarg Przemyślan. Kierowali je oni nawet do miejscowych biskupów wytykając im niejednokrotnie, że sami hierarchowie preferują prowadzenie interesów z Żydami. Najdotkliwiej stosunki te układały się w burzliwym dla Polski wieku XVII, sytuacja jednak doprowadziła do zawarcia ugody między Żydami a mieszczanami przemyskimi w 1645, która regulowała wzajemne powinności i prawa.
Wraz z rozbiorami Polski nastał czas upadku Przemyśla i regres w rozwoju gminy żydowskiej. Żydzi objęci byli zaborczą polityką germanizacyjną i ograniczani w prowadzeniu działalności edukacyjnej i kulturalnej podobnie jak i Polacy.
W czasie dwudziestolecia międzywojennego w Przemyślu poza szkołami i instytucjami religijnymi, politycznymi czy sportowymi działało szereg instytucji kulturalnych i oświatowych takich jak: Żydowskie Towarzystwo Dramatyczno-Muzyczne Juwal, Klub Mandolinistów Canzonetta, Żydowskie Koło Dramatyczne im. E. R. Kamińskiej, Żydowska Scena Robotnicza im. Jakuba Gordina, Klub Towarzyski, Towarzyski Klub Młodzieżowy, Czytelnia Naukowa, Stowarzyszenie Iwria. Ponadto działały lokalne odziały stowarzyszeń i instytucji o charakterze ogólnokrajowym: Kultur-Liga, Towarzystwo Przyjaciół JIWO, Towarzystwo Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, Centralna Żydowska Organizacja Szkolna (CISZO) Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe Jawne. Do innych jednostek prowadzących działalność kulturalną należały Towarzystwo „Humanitas” B’nei B’rith założone w 1924oraz Związek Żydów Uczestników Walk o Niepodległość Polski.
W czasie II wojny światowej Przemyśl początkowo od września 1939 do czerwca 1941 znajdował się zarówno pod okupacją sowiecką – stara część miasta, jak i pod okupacją hitlerowską – Zasanie. Rzeka San stanowiła granicę między okupantami. Niemcy przed ostatecznym ustaleniem tej granicy wysiedlili wszystkich Żydów do prawobrzeżnego Przemyśla pozostającego w rękach sowieckich. Dla kilkudziesięciu osób, które pozostały na Zasaniu utworzyli getto – składające się z dwóch domów przy ul Dolińskiego. Znalazły się w nim głównie osoby stare i chore kobiety, które zamordowali w czerwcu 1942. Pod okupacją sowiecką wszelkie prywatne instytucje nie miały prawa bytu. Majątek kahału został znacjonalizowany, działalność wszelkich partii politycznych zawieszona, a ich przywódcy aresztowani i zsyłani do obozów w głębi ZSRR. Żydów, którzy uciekli z terenów zajętych przez Niemców aresztowano i mordowano pod zarzutem szpiegostwa. W kwietniu i maju 1940 deportowano z Przemyśla do łagrów około 7000 Żydów. Nacjonalizacji podległy przedsiębiorstwa przemysłowe i warsztaty, rzemieślników przymusowo zorganizowano w tzw. „kooperatywy”, upaństwowiono dom sierot, starców, szpital oraz szkoły żydowskie. Adwokatom, z wyjątkiem kilku osób, odmówiono prawa wykonywania zawodu. Domy modlitwy zamieniono na ośrodki pomocy dla biednych.
Po wkroczeniu Niemców w czerwcu 1941 zaczęła się planowa eksterminacja ludności żydowskiej według założeń i zasad panujących w całej Generalnej Guberni. Początkowo Żydzi zostali zmuszeni do składania kontrybucji finansowych i rzeczowych. Okupanci konfiskowali mienie ruchome i nieruchome, zmuszali Żydów do przymusowej pracy przy budowie dróg i wyładunku wagonów. Masowa eksterminacja rozpoczęła się 20 czerwca 1942, kiedy hitlerowcy wysłali pierwszy transport 100 mężczyzn do obozu janowskiego we Lwowie.
W lipcu 1942 utworzyli getto, do którego przesiedlili Żydów z całego powiatu. Przez przemyskie getto przeszło około 22 tysiące osób. Po zamknięciu getta pod koniec lipca i na początku sierpnia 1942 hitlerowcy wywieźli do obozu w Bełżcu ponad 10 000 osób, w czasie tej akcji kilkaset innych rozstrzelali na terenie lasu w Grochowcach. Następna wielka akcja miała miejsce w listopadzie, kiedy do obozu w Bełżcu wywieziono ok. 4000 osób. Następnie obszar getta został zmniejszony i podzielony na dwie strefy: „A” – dla pracujących i „B” – dla niepracujących, który hitlerowcy zlikwidowali we wrześniu 1943. Około 3000 osób przewieziono do obozu w Auschwitz, a 100 do obozu pracy przymusowej w Szebni koło Jasła. By całkowicie i ostatecznie zamknąć getto „B” okupanci ogłosili, że ukrywający się, którzy sami się zgłoszą – zostaną skierowani do obozu pracy. Zgłosiło się jeszcze 500 osób, które Niemcy rozstrzelali przy ul. Kopernika. Getto „A” Niemcy zlikwidowali we wrześniu i październiku 1943 oraz w lutym 1944 wywożąc pozostałych przy życiu do obozu w Szebni oraz do obozów pracy w Stalowej Woli i Płaszowie.
Świadectwa losów przemyskich Żydów z czasów II wojny światowej zostały zebrane w książce „I remember every day... The fates of the Jews of Przemyśl during world war II” przygotowanej staraniem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu oraz Remembrance&Reconciliation Inc. Ann Arbor, pod red. Johna J. Hartmana i Jacka Krochmala (Przemyśl 2002). Publikacja ta zawiera również wywiady z Siostrami Bernardą Sidełko i Ligorią Grendą ze Zgromadzenia Najświętszego Serca Jezusowego (zwanymi Sercankami), które ratowały żydowskie dzieci, za co zostały uhonorowane tytułem Sprawiedliwych wśród narodów świata.
Cmentarze
Stary cmentarz żydowski.
pierwsze wzmianki o cmentarzu pojawiają się w XVI wieku. Wedle zwyczaju kirkut (zwany w tamtych rejonach „okopiskiem”) usytuowano poza granicami miasta, na przedmieściu Podgórze. Współcześnie brak jest jakichkolwiek śladów pierwotnego przeznaczenia tego miejsca poza niewielką betonową bramką, która łączyła teren cmentarza z dawnym szpitalem żydowskim. Pozostałością są również resztki ceglanego muru od strony ul. Rakoczego.
Cmentarz funkcjonował przez około cztery wieki, jego granice były rozszerzane wraz ze wzrostem liczby mieszkańców miasta. Pod koniec XIX obejmował powierzchnię około 2 ha sięgając ul. Słowackiego, szpitala żydowskiego oraz cegielni Teicha. Rozrastające się miasto zabudowaniami sięgnęło terenu okopiska. Stary cmentarz oficjalnie zamknięto z końcem XIX wieku, a utworzono nowy, przylegający do cmentarza głównego. W czasie II wojny światowej hitlerowcy zmusili przywiezionych z getta Żydów do całkowitej dewastacji starego cmentarza, kamienne macewy wykorzystali do utwardzenia dróg i budowy mostów. Po wojnie teren ten potraktowano jako obszar inwestycyjny wznosząc na jego części budynki Ligi Obrony Kraju. Obecnie pozbawiony nagrobków cmentarz w okrojonych granicach przypomina o historii przemyskich Żydów. Pozostały jedynie fotografie najstarszych i najcenniejszych jego nagrobków, wykonane najprawdopodobniej w 1928 z inicjatywy lwowskiego Kuratorium Opieki nad Zabytkami Sztuki Żydowskiej. Fotografie te przechowywane są w Muzeum Izraela oraz w Muzeum Ziemi Przemyskiej.
Cmentarz żydowski
Utworzony w drugiej połowie XIX wieku „nowy” cmentarz żydowski zajmujący obecnie powierzchnię ok. 3,5 ha znajduje się za Cmentarzem Głównym. Jego plan jest nieregularny ze względu na ukształtowanie terenu oraz na przebiegający tam fragment wału fortyfikacyjnego wewnętrznego pierścienia Twierdzy Przemyśl. Najstarsze nagrobki znajdują się w części północnej, zarezerwowanej dla kobiet, najbardziej okazałe i reprezentacyjne w pobliżu ul. Słowackiego, gdzie chowano przedstawicieli najbogatszych rodzin żydowskich Przemyśla, ich nagrobki wykonane były z solidnego materiału, niejednokrotnie elementy ornamentyki świadczą o asymilacji rodziny (pojawiają się ozdobne balustradki jak na cmentarzach katolickich, ornamentyka roślinna stylizowana jest na ludowo, napisy są podwójne, albo tylko polskie). Teren cmentarza został w 1913 ogrodzony wysokim murem z reprezentacyjną bramą główną.
Do dziś zachowało się ok. 300 macew z końca XIX i początku XX wieku, niestety wiele z nich w bardzo złym stanie. Wykonane przeważnie z piaskowca uległy deformacji i zniszczeniu. Tuż przy wejściu głównym znajduje się obelisk z napisami w językach polskim i hebrajskim: „Pamięci 4000 Żydów ofiar zbrodni hitlerowskich w latach 1939-1944”. Obok znajduje się masowy grób 40 Żydów z Medyki, zamordowanych w 1943, których ciała zostały ekshumowane i przewiezione na cmentarz w 1951 przez Przemyski Oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów.
W głębi kirkutu, w części północno-zachodniej znajduje się dwanaście zbiorowych mogił z betonowymi tablicami w jęz. polskim i hebrajskim. Pochowane w nich są Żydzi - ofiary masowych egzekucji z Przemyśla, Stalowej Woli, Birczy, Lubaczowa. Śmierć 102 osób w dniach 17-19 września 1939 upamiętnia tablica ufundowana przez Fryderyka Salzberga z 2000. Warto zwrócić uwagę na symboliczny nagrobek poświęcony osobie Hermana Liebermana (1869-1941) przemyskiego adwokata, przywódcy PPS, znakomitego mówcy, posła na sejm, inicjatora budowy Domu Robotniczego na Zasaniu, ministra sprawiedliwości w Rządzie Emigracyjnym w Londynie, gdzie został faktycznie pochowany. W pobliżu bramy znajduje się szereg pomników poświęconych pomordowanym w czasie II wojny, m. in. rodzinie wybitnych prawników Erlichów, a także zamordowanemu w Katyniu społecznikowi i patriocie kpt. Emilowi Klausnerowi (1893-1940).
Dawna synagoga
budynek synagogi wzniesiony w latach 1905-1914 utrzymany w stylu neomauretańskim. Budowa finansowana była z budżetu miasta oraz banków żydowskich. Ściany pokryte były polichromią przedstawiającą sceny biblijne. W czasie II wojny budynek zamieniony został przez okupantów na stajnie dla koni wojskowych. Po wojnie znajdował się tam magazyn tekstyliów. Kiedy gmach przeszedł w ręce skarbu państwa został przekształcony w 1967 w Wojewódzką Bibliotekę Publiczną.
Synagoga. Foto: A.Olej&K. Kobus:
Polska Gmina Wyznaniowa Żydów w 1978 zrzekła się praw do budynku, który został przekazany w wieczyste użytkowanie biblioteki. Obecnie mieści się w nim Miejska Biblioteka Publiczna.
Zapraszamy do dyskusji na temat "Przemyśl"
|
mapa miejsc
|