|
Lesko
Yiddish: Linsk, Lisk - miasto powiatowe w województwie podkarpackim, malowniczo położone przy obwodnicy bieszczadzkiej w dolinie Sanu. Na południe rozciąga się łańcuch górski Bieszczadów, na północ wznosi się pasmo Gór Słonnych, co podnosi walory turystyczne miasta.
Warto zobaczyć:
- Późnogotycki parafialny kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny z I połowy XVI w., przebudowywany (wieża neogotycka z końca XIX w.);
- Zamek Kmitów z XVI w. z późnogotycko-renesansową wieżą mieszkalną;
- Fortyfikacje przekształcone w I połowie XIX w. w tarasy ogrodowe;
- Zabytkowe domy z XVIII i XIX w., m.in. zajazd oraz ratusz miejski.
Lesko to punkt wypadowy w północno-wschodnie pasma Bieszczadów oraz w Góry Słonne; 16 km na południe jest Zalew Soliński z wieloma ośrodkami wypoczynkowymi.
W okolicy dwa rezerwaty przyrody "Dyrbek" i "Góra Sobień".
Rys historyczny
Pierwsza wzmianka dotycząca Leska pojawia się w dokumentach z 1436, mowa jest jednakże nie o mieście, ale o wsi Leszco. Miasto zostało lokowane około 1470 przez możny i wpływowy ród Kmitów, którzy nadali miastu herb Śreniawa i krzyż maltański. Osadźcą i pierwszym wójtem był Filip, mieszczanin sanocki, który jednak zrzekł się wójtostwa na rzecz właściciela Jana Kmity. W 1477 Kmitowie nadali Lesku przywilej potwierdzający lokację miasta na prawie magdeburskim. Po napaści wojsk węgierskich i zniszczeniu rezydencji Kmitów w Sobniu Lesko stało się centrum ich dóbr, gdzie wkrótce, na początku XVI zbudowali renesansowy zamek obronny, kościół, a także cerkiew, która jednak nie zachowała się do naszych czasów. Za panowania króla Zygmunta Augusta Lesko otrzymało szereg dalszych przywilejów, m.in. zatwierdzony został statut cechów leskich i utworzono specjalny sąd dla „beskidników”, czyli zbójców napadających na podróżujących kupców, powstała także szkołą parafialna. Po śmierci Piotra Kmity miasto przeszło w ręce Stanisława Stadnickiego, stryja słynnego "diabła łańcuckiego".
Po pożarze w 1785 zamek popadł w ruinę, nad jego odbudową czuwał Wincenty Pol - poeta i etnograf, wielki patriota polski. Małżeńskie koligacje i procesy sądowe sprawiały, że Lesko wielokrotnie zmieniało właścicieli, było w rękach Barzych, Stadnickich, Osslińskich, Mniszchów i Krasickich.
Na rozwój miasta miało wpływ dogodne położenie przy szlakach handlowych na Ruś i Węgry oraz przywileje zezwalające na prowadzenie dwóch jarmarków, czyli dorocznych targów oraz targów cotygodniowych o zasięgu lokalnym. W mieście istniało 11 cechów rzemieślniczych obejmujących około 40 specjalności. Pod koniec XVI wieku w Lesku działały dwa kościoły rzymskokatolickie, dwie cerkwie oraz synagoga, ponieważ było miastem wielokulturowym, w którym współżyli zgodnie Polacy, Rusini, Żydzi i Ormianie. Miasto posiadało wały obronne, zwodzone mosty w głównych bramach - Lwowskiej i Węgierskiej. Ponadto posiadało wodociąg, wybrukowany rynek, prawo składu win węgierskich, co przynosiło wówczas wysokie dochody.
Szczególnie burzliwy w dziejach Leska był wiek XVII, napadali je Tatarzy, Szwedzi, kozacy Chmielnickiego pustosząc miasto, grabiąc i paląc drewniane zabudowania. Miasto nie zdołało się jeszcze podźwignąć po doświadczonych klęskach, kiedy w wyniku rozbioru Polski zostało zagarnięte przez władze austriackie, stając się siedzibą cyrkułu, co jednak nie powstrzymało upadku miasta. Administracja zaborcza zmieniła nazwę na "Lisko". Społeczność Leska sprzeciwiała się zaborcom i wykorzystywała wszelkie szanse prowadzenia działalności społecznej i kulturalnej, broniąc się przed wynarodowieniem. Początek XX wieku przyniósł ożywienie gospodarcze, powstał tartak, fabryka smarów, destylarnia ropy naftowej "Bracia Dym" oraz pierwsza w tym rejonie parowa fabryka konserw.
W czasie I wojny światowej przez Lesko przechodziły oddziały rosyjskie i austro-węgierskie. Rosjanie wycofując się z miasta podpalili zamek. Lesko będąc zapleczem frontu poniosło dotkliwe straty materialne.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego Lesko należało do województwa lwowskiego. Nastąpiło odrodzenie miasta, z inicjatywy ppłk Zygmunta Gilewicza w 1923 powstał klub sportowy "Sanovia", z którego wywodzili się Władysław Bossak - rekordzista świata w chodzie na 100 km, Leon Terefeńko - rekordzista Europy w podnoszeniu ciężarów. W 1929 powstała Szkoła Szybowcowa w oddalonej kilka km od Leska Bezmiechowej, gdzie kilkaset osób zdobyło uprawnienia pilota, a jej absolwentka Wanda Modlibowska ustanowiła w 1937 rekord świata przebywając w powietrzu 24 godziny i 14 minut, w 1938 Tadeusz Góra jako pierwszy na świecie otrzymał medal Lilienthala za przelot z Bezmiechowej pod Wilno. Mimo ogólnego rozwoju miasta, także jako miejscowości letniskowej, wielu mieszkańców pozostawało bez pracy, żyło w ubóstwie, co nieuchronnie prowadziło do walk na tle ekonomicznym, takich jak tzw. „powstanie leskie” 21 czerwca - 9 lipca 1932 czyli bunt miejscowych lewicowych chłopów przeciw zmuszaniu ich do pracy przy budowie i naprawie dróg.
W czasie II wojny światowej Lesko na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow ustanawiającego linię demarkacyjną na Sanie znalazło się pod okupacją sowiecką, na terenie tzw. Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Zamek stał się siedzibą garnizonu wojskowego, a zbiory biblioteczne, pamiątki historyczne i mienie ruchome zniszczono. Po przejęciu kontroli nad Leskiem przez Niemców zaczęły się prześladowania ludności żydowskiej i polskiej inteligencji, dochodziło do masowych egzekucji, takich jak mord Polaków na górze Gruszka. Mimo wszystko rozwijał się jednak ruch oporu, a oddziały partyzanckie staczały wiele nieregularnych walk z okupantem. Miasto zostało wyzwolone 14 września 1944 w trakcie ofensywy wojsk radzieckich, niemniej nie oznaczało to nastania spokoju. Lesko nadal narażone było na napady band UPA.
Po zagładzie Żydów przez hitlerowców i wysiedleniu przez komunistów ludności ukraińskiej w ramach "Akcji Wisła" Lesko liczyło zaledwie ok. 1500 mieszkańców.
Żydzi w Lesku
Żydzi trafili do Leska najprawdopodobniej pod koniec XV wieku. Według legendy pierwszymi żydowskimi mieszkańcami Leska byli Żydzi wygnani z Hiszpanii, co jednak nie znajduje żadnego potwierdzenia w dokumentach.
|
Pierwszy Żyd mieszkaniec Leska wymieniany jest w spisie ludności z 1542, natomiast najstarszy nagrobek na kirkucie pochodzi z 1548. W spisie przeprowadzonym w 1580 zachowały się adnotacje o rabinie żydowskim i żydowskiej szkole. Pod koniec XVI powstał w Lesku kahał, który pełnił znaczącą rolę na ziemi sanockiej. Rozwój miasta w XVI wieku przyciągnął wielu nowych żydowskich osadników, którzy zajmowali się głównie handlem i obrotem pieniędzmi, jednakże w Lesku około 50 % Żydów zajmowało się rzemiosłem, wielu posiadało grunty uprawne, co należało wówczas do rzadkości. W Lesku Żydzi przyjmowali prawo miejskie na równi z innymi mieszkańcami. Od XVIII wieku Żydzi stanowili większość mieszkańców Leska, a od połowy XIX wieku, po złagodzeniu polityki zaborców austriackich, zasiadali w radzie miejskiej miasta. W latach 30-tych XX wieku, w wolnej Polsce stanowisko vice burmistrza zajmował Alter Muller, a 5 innych Żydów leskich wchodziło w skład zarządu miasta.
Synagoga. Foto: A.Olej&K. Kobus:
W XVII wieku wzniesiono murowaną synagogę, a istniejący kirkut poszerzono. Wiek XVIII przyniósł wzrost zainteresowania chasydyzmem, zapewne w wyniku doznanych klęsk i cierpień, ludzie poszukiwali form bliższego ich wrażliwości i mniej sformalizowanego życia religijnego. Nie powstała jednak w Lesku żadna dynastia cadyków, najbardziej znanym cadykiem leskim był Samuel Szmelke.
W czasie II wojny światowej początkowo na represje ze strony sowieckiej narażeni byli tylko bogaci Żydzi, których prześladowano ze względów ideologicznych jako wyzyskiwaczy ludu, zagrabiano ich majątki i wysyłano w głąb Rosji. Po przejęciu Leska przez okupanta hitlerowskiego 24 czerwca 1941, zagrożeni byli wszyscy. Niemcy utworzyli tymczasowe getto, z którego skierowali wszystkich obywateli narodowości żydowskiej do Zasławia, gdzie na terenie dawnej fabryki celulozy istniał obóz zwany oficjalnie obozem pracy przymusowej, w rzeczywistości był to jednak obóz zagłady. Przez obóz ten przeszło 15 tysięcy Żydów z całych Bieszczadów (około 2,5 tysiąca Żydów z Leska), z czego 10 tysięcy hitlerowcy zamordowali na miejscu, a 5 tysięcy wywieźli do Bełżca, gdzie czekał ich ten sam los. Egzekucje odbywały się w lasku zwanym "Malinki".
Heroiczne próby ratowania ludności żydowskiej, karane były śmiercią, zgodnie z zarządzeniem, jakie obowiązywało w całej Generalnej Guberni. Instytut Yad Vashem w Jerozolimie przyznał medal sprawiedliwych wśród narodów świata leskowianom Franciszce i Józefowi Zwonarzom oraz dr Mironowi Lisikiewiczowi za ratowanie rodzin żydowskich.
Synagoga
Synagoga wzmiankowana jest już w dokumentach na samym początku XVII wieku. Posiadała renesansową architekturę, przebudowana w I połowie XIX wieku otrzymała manierystyczny w stylu wystrój, wykonano szczyty i zmieniono dach. Wzniesiona została z kamienia, częściowo z cegły, otynkowana. Przy południowo-zachodnim narożniku znajduje się okrągła wieża, w której zachowały się kamienne schody oraz loch. Wieża ta była niegdyś więzieniem dla gminy żydowskiej mającej niezależność sądowniczą. Obok ściany zachodniej znajduje się przybudówka, gdzie była sala modlitewna dla kobiet.
Na fasadzie, pod Mojżeszowymi tablicami widnieje napis: "O jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego, tylko dom Boży i brama do nieba". Ściana ołtarzowa wzorowana jest na słynnej synagodze "Złotej Róży" we Lwowie - Aron ha Kodesz ujęto półkolumnami zwieńczonymi trójkątnym szczytem. Żelazne kute drzwi pochodzące z XIX oddzielają przedsionek od sali modlitewnej.
Niemcy zniszczyli synagogę w czasie okupacji. Po wojnie została gruntownie odrestaurowana. Od 1976 mieści się w niej galeria sztuki prezentująca prace Bieszczadzkiej Grupy Twórców, oraz siedziba Oddziału "Bieszczady" PTTK.
Do II wojny światowej istniało w Lesku wiele domów modlitwy i małych synagog usytuowanych blisko synagogi głównej: Stara Bóżnica, Nowa Bóżnica (miejsce spotkań bractw gminnych), Sandzer Klojz (miejsce spotkań zwolenników Halberstamów z Nowego Sącza), Sadygierer Klojz (miejsce spotkań antagonistów chasydów sądeckich, zwolenników Izraela Friedmana).
Kirtkut
Położony jest na niewielkim wzgórzu porośniętym dębami, w pobliżu synagogi. Zachowało się na nim ponad 2 000 macew. Jest to największa nekropolia żydowska w województwie podkarpackim. Na szczególną uwagę zasługuje doskonale zachowany i najliczniejszy w Polsce zespół nagrobków żydowskich z XVI i XVII wieku. Najstarsze epitafium pochodzi z 1548 roku i oznajmia: "Tu spoczywa mąż bogobojny Eliezer, syn rabbiego Meszulema, pamięć sprawiedliwych niech będzie błogosławiona". Cmentarz otoczony jest opieką konserwatorów i historyków sztuki.
Imprezy organizowane przez Bieszczadzki Dom Kultury w Lesku
"Karnawał z BDK" - styczeń i luty, - koncerty, występy, konkursy
"Spotkania z poezją" - marzec
"Międzyszkolny Festiwal Teatralny o Laur Złotej Maski" - 28-29.04
"Bieszczadzkie zadumania" - Galeria "Synagoga" - wystawa prac artystycznych około 80 bieszczadzkich twórców - 30.04 - 23.10
"Weekend z majem" - cykl imprez 1 - 3.05
"Dni Leska" - 27-29.05
"Bieszczadzki Przegląd Dziecięcych Zespołów Tanecznych o Złote Baletki" - 28.05
"Country w Bieszczadach - Country Lesko" - 8-9.07
"Lato w Lesku" - cykl imprez wakacyjnych
"Turniej Tańca Disco o Pluszowego Misia" - 31.07
"Sylwester na Rynku" - 31.12 / 01.01
"Mała Galeria BDK" - malarstwo, rzeźba, fotografia... - cały rok
Ważne postacie
Władysław Bossak
Leon Terefeńko
Wanda Modlibowska
Tadeusz Góra
Zapraszamy do dyskusji na temat "Lesko"
|
mapa miejsc
|